“Veblen effekti”: niyə imkanımız çatmayan həyatı yaşamağa çalışırıq?

Heç düşünmüsünüzmü, niyə bəzən aylıq gəliri 1000 AZN olan biri 3000 AZN-lik telefon üçün kredit götürür? Və ya niyə toy etmək üçün illərlə ödəyəcəyimiz borcun altına giririk? İqtisadiyyatda buna nümayişkaranə istehlak deyilir.

19-cu əsrin sonlarında sosioloq Torsteyn Veblen belə bir fikir irəli sürdü: insanlar bəzi malları ehtiyac üçün yox, “mən varlıyam” mesajını vermək üçün alırlar. Normalda qiymət artanda tələb azalmalıdır. Amma bəzi mallar var ki, bu qayda işləmir. Lüks saatlar, brend çantalar, bahalı avtomobillər kimi məhsullarda qiymət artdıqca maraq da artır. Çünki həmin məhsul hər kəs üçün əlçatan deyil və məhz bu səbəbdən daha arzuolunan görünür.

Bu davranışın bu qədər güclənməsində sosial medianın da böyük rolu var. Əvvəllər insan öz həyatını daha dar çevrədə göstərirdisə, indi hər kəs sanki öz həyatını nümayiş etdirdiyi bir vitrində yaşayır. Getdiyimiz məkanlar, geyindiyimiz markalar, sürdüyümüz maşınlar artıq sadəcə seçim deyil, kimliyimizin bir hissəsi kimi təqdim olunur. Problem ondadır ki, biz başqalarının həyatının ən yaxşı anlarını öz gündəlik həyatımızla müqayisə edirik. Bu müqayisə isə çox vaxt bizi büdcəmizə uyğun olmayan qərarlara aparır.

Maraqlı tərəf odur ki, bəzi araşdırmalar göstərir: gəliri aşağı olan insanlar bəzən status simvollarına daha çox pul xərcləyir. Səbəb sadədir. Gəliri yüksək olan biri üçün status artıq sübut olunmuş bir şeydir. Amma gəliri aşağı olan şəxs üçün bu əşyalar “mən də bu səviyyədəyəm” deməyin yolu kimi qəbul olunur. Bu isə maliyyə baxımından ciddi problemdir. İnsan pul gətirən aktivlər toplamaq əvəzinə, dəyəri zamanla azalan və pul aparan əşyalara yönəlir.

Bu tələdən çıxmaq çətin deyil, sadəcə bir az düşünmək lazımdır. Bahalı və status xarakterli bir şey almaq istəyəndə özünüzə vaxt verin. Bir gün, iki gün gözləyin. Çox vaxt ilk istək keçdikdən sonra həmin əşyaya ehtiyac olmadığını anlayırsınız. Əşyaları başqalarının fikrinə görə yox, sizə real fayda verib-vermədiyinə görə qiymətləndirmək də vacibdir. 100 manatlıq ayaqqabı ilə 1000 manatlıq ayaqqabı arasındakı fərq həqiqətən o qədər böyükdürmü?

Sonda məsələ çox sadədir. Əsl varlılıq xərclədiyiniz deyil, saxladığınız və artırdığınız puldur. Başqalarına göstərmək üçün etdiyiniz hər əlavə xərc əslində gələcək maliyyə azadlığınızdan gedən paydır.