Kreditlə yaşayan nəsil: son illərin statistikası nə deyir?

Son illərdə gənclərin borc davranışı təkcə dəyişməyib, sürətlə transformasiya olunub. Əgər 2020-ci illərin əvvəllərində kredit daha çox böyük alışlar üçün istifadə olunurdusa, 2024–2026 dövründə artıq gündəlik xərclərin bir hissəsinə çevrilib.

Statistika bu dəyişikliyi açıq göstərir. Məsələn, “buy now, pay later” (BNPL) istifadəçilərinin sayı son illərdə kəskin artıb və bəzi bazarlarda bu modeldən istifadə edənlərin payı artıq əhalinin yarısına yaxınlaşır. Xüsusilə gənclər bu trendin əsas sürücüsüdür: Gen Z-in təxminən 40–50%-i BNPL-dən aktiv istifadə edir.

Daha maraqlı tərəfi isə budur ki, bu model artıq kredit kartlarını belə qabaqlamağa başlayıb. Araşdırmalara görə, gənclərin yarıdan çoxu BNPL-i kredit kartlarından daha çox istifadə etdiyini bildirir. Bu, borcun forması dəyişsə də, ümumi borclanma davranışının artdığını göstərir.

Eyni zamanda borcun “görünməzliyi” də artır. 2025-ci ildə BNPL istifadəçilərinin 41%-i ən azı bir dəfə ödənişi gecikdirib, bu göstərici əvvəlki illərlə müqayisədə yüksəlib. Digər araşdırmalar isə istifadəçilərin təxminən 30%-nin neçə öhdəliyi olduğunu izləməkdə çətinlik çəkdiyini göstərir.

Bazar tərəfdən baxanda da artım sürətlidir. Təkcə Avropada BNPL bazarı 2021–2024 dövründə 20%+ illik artım tempi ilə böyüyüb və 2026-da da bu dinamikanın davam etdiyi qeyd olunur. Bu isə artıq bunun keçici trend yox, sistemli dəyişiklik olduğunu göstərir.

Gənclərin ümumi borc vəziyyətinə baxanda da oxşar mənzərə var. Sorğular göstərir ki, gənclərin təxminən 60%-i hansısa formada borc daşıyır, onların əhəmiyyətli hissəsi isə kredit kartı, instalment və BNPL öhdəliklərini paralel idarə edir.

Bu rəqəmlər bir şeyi açıq göstərir: problem kreditin artması yox, onun gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməsidir. Borc artıq fövqəladə alət deyil, normal istehlak mexanizminə çevrilib. Bu isə uzun müddətdə həm şəxsi maliyyə davranışına, həm də ümumi iqtisadi balanslara təsir edən əsas dəyişikliklərdən biridir.