“Geri qaytarılan pul” anlayışı bizi necə aldadır? Cashback-in arxasındakı məntiq

Ayın sonunda gələn o bildiriş hamıya tanışdır: “Filan qədər cashback hesabınıza köçürüldü”. İlk baxışda elə görünür ki, bank sizə sadəcə pul verir. Amma məsələ bu qədər sadə deyil. Böyük maliyyə sistemində heç nə səbəbsiz olmur.

Cashback əslində çox güclü bir psixoloji mexanizmdir. İnsan beyni xərclədiyi pulu itki kimi qəbul edir. Amma geri qaytarılan kiçik məbləğ bu hissi dəyişir. Beyin artıq xərcləməyi itki yox, qismən qazanc kimi görür. Məsələn, 100 manatlıq alışdan 5 manat geri gələndə, insan düşünür ki, həm məhsulu aldı, həm də qazandı. Reallıq isə dəyişmir. 100 manat xərclənib və balans azalıb.

Bu yanaşma davranışı dəyişir. İnsan artıq “necə az xərcləyim” yox, “necə daha çox cashback yığım” deyə düşünür. Bu da daha çox alışa səbəb olur. Ən təhlükəli tərəfi də budur ki, bu proses çox vaxt hiss olunmur.

Bəs bank bu pulu haradan verir? Əslində, vermir. Kartla ödəniş etdikdə mağaza banka komissiya ödəyir. Bank həmin komissiyanın bir hissəsini sizə qaytarır, qalanını isə özündə saxlayır. Yəni cashback sizə bankdan yox, dolayı yolla həmin alışın içindən gəlir. Üstəlik, mağazalar bu komissiyanı əvvəlcədən qiymətə əlavə edir.

Digər tərəfdən, cashback olan müştəri daha çox xərcləyir. İnsan “onsuz da geri gələcək” düşüncəsi ilə ehtiyacından artıq alış edir. Bu isə həm mağazanın, həm də bankın xeyrinə işləyir. Bundan əlavə, bank sizin xərcləmə vərdişlərinizi dəqiq şəkildə izləyir. Harada, nə vaxt, nə qədər pul xərclədiyinizi bilir və bu məlumatları sonradan sizə yeni məhsullar satmaq üçün istifadə edir.

Cashback-in özü pis deyil. Problem ona necə yanaşmaqdır. Əgər onsuz da edəcəyiniz xərclər üçün istifadə edirsinizsə, bu, kiçik bir üstünlükdür. Amma cashback qazanmaq üçün xərcləmək artıq zərərlə nəticələnir. Bəzən də sadə müqayisə kifayətdir. Bir yerdə məhsul 100 manatdır və cashback var, başqa yerdə isə 90 manatdır və cashback yoxdur. Aydın məsələdir ki, ikinci variant daha sərfəlidir.

Sonda məsələ çox sadədir. Cashback bir oyundur və qaydaları bank qurur. Əgər qaydaları başa düşsəniz, bundan fayda götürə bilərsiniz. Amma unutmaq olmaz ki, ən böyük qazanc pulun geri qayıtması yox, ümumiyyətlə xərclənməməsidir.