Rəsmi İşsizlik 5 Faizdirsə, İşsizlərin Yarıdan Çoxu Niyə Qadındır? ARAŞDIRMA.

Azərbaycanda işsizlik statistikası deyiləndə, adətən iki fərqli reaksiya yaranır. Birincisi, rəsmi 5 faizlik göstəricinin real vəziyyəti əks etdirmədiyini, "gizli işsizliyin" bundan qat-qat böyük olduğunu iddia edir. İkincisi isə, 5 faizin özünün kifayət qədər aşağı və uğurlu nəticə olduğunu, ölkənin əmək bazarında ciddi problem olmadığını düşünür. Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi cədvəllərinə əsaslanan bu araşdırma göstərir ki, əsl mənzərə bu iki fikrin heç birinə tam uyğun gəlmir. Rəsmi işsizlik həqiqətən aşağıdır, amma bu aşağı rəqəmin daxilində gender bölgüsü kəskin qeyri-bərabərdir, işçi qüvvəsinin təxminən yarısını təşkil edən qadınlar, işsizlərin yarıdan çoxunu təşkil edir.
Metodoloji Qeyd: Nə Ölçürük, Nəyi Ölçmürük
Bu tədqiqatda istifadə olunan rəqəmlər Dövlət Statistika Komitəsinin "Əmək bazarı" və "Gender göstəriciləri" bölmələrinin rəsmi cədvəllərindən (2024-cü il, il sonuna vəziyyət) birbaşa götürülüb. Üç anlayışı aydın ayırmaq lazımdır, çünki məqalənin əsas gərginliyi elə bunların qarışdırılmasından yaranır.
İşsizliyin səviyyəsi işsiz adamların sayının işçi qüvvəsinə (məşğul + işsiz) nisbətidir. Bu göstərici yalnız artıq "iqtisadi fəal" olan, yəni işləyən və ya iş axtaran adamlar arasında hesablanır. İş axtarmayan adam bu düsturun heç bir yerinə düşmür.
İqtisadi fəallıq səviyyəsi işçi qüvvəsinin (məşğul + işsiz) müəyyən yaş qrupundakı ümumi əhaliyə nisbətidir, yəni kim işləyir və kim iş axtarır, bunların hamısı birlikdə.
Məşğulluq səviyyəsi isə sadəcə məşğul adamların həmin əhaliyə nisbətidir.
Bundan başqa, DSK-nın cədvəllərində əmək qabiliyyətli yaş fərqli müəyyən edilib: qadınlar üçün 15-63, kişilər üçün 15-64 yaş aralığı. Bəzi cədvəllər 15 və yuxarı yaşda olan bütün əhaliyə (pensiyaçılar daxil) nisbətlə hesablanır, bəziləri isə yalnız əmək qabiliyyətli yaşda olanlara. Bu iki bazanın qarışdırılması fərqli nəticələr verə bilər, ona görə hər rəqəmin hansı bazaya aid olduğu aşağıda ayrıca qeyd olunub.
Tapıntı Birinci: Kəmiyyətdə Az, İşsizlikdə Çox
2024-cü il sonuna DSK-nın rəsmi cədvəlinə görə, ölkə üzrə işçi qüvvəsi 5312,1 min nəfər olub, bunun 2571,1 min nəfəri (48,4 faizi) qadın, 2741 min nəfəri (51,6 faizi) kişidir. Yəni işçi qüvvəsinin tərkibində qadınlar kişilərdən bir qədər azdır, bu, gözlənilən və bilinən bir faktdır.
Amma işsiz əhalinin tərkibinə baxdıqda mənzərə tərsinə çevrilir. 2024-cü ildə ölkə üzrə işsiz əhalinin ümumi sayı 282,3 min nəfər olub, bunun 157 min nəfəri (55,6 faizi) qadın, 125,3 min nəfəri (44,4 faizi) kişidir. Başqa sözlə, işçi qüvvəsində azlıqda olan qadınlar, işsizlər arasında əksəriyyəti təşkil edir.
Bunun riyazi nəticəsi kimi, qadınların işsizlik səviyyəsi 6,1 faiz, kişilərinki isə 4,6 faizdir. Rəsmi orta göstərici (5,3 faiz ətrafında) bu iki rəqəmin çəkili ortasıdır və tək başına heç birini əks etdirmir. Qadın işsizliyi kişi işsizliyindən təxminən 1,3 dəfə yüksəkdir.
Tapıntı İkinci: Fəallıq Fərqi Var, Amma "Yarısı" Səviyyəsində Deyil
Bəs qadınların əmək bazarına ümumiyyətlə qatılımı necədir? Burada rəqəmlər bir qədər ehtiyatlı oxunmalıdır. Əmək qabiliyyətli yaşda olan əhali bazasında (qadın 15-63, kişi 15-64), qadınların iqtisadi fəallıq səviyyəsi 71,8 faiz, kişilərinki 76,7 faizdir, fərq cəmi 4,9 faiz bənddir. Məşğulluq səviyyəsi isə qadınlarda 67,3 faiz, kişilərdə 73,2 faizdir, fərq 5,9 faiz bənd.
Bu o deməkdir ki, əmək qabiliyyətli yaşda olan qadınların təxminən üçdə biri (32,7 faizi) məşğul deyil, kişilərdə bu rəqəm 26,8 faizdir. Fərq ölçülə bilir, amma "hər ikinci qadın işləmir" ifadəsinin nəzərdə tutduğu miqyasda deyil, DSK-nın öz metodologiyasına görə.
Əgər hesablama bazası kimi 15 və yuxarı yaşda olan bütün əhali (pensiyaçılar, tələbələr də daxil) götürülsə, fərq bir qədər artır: qadınlarda iqtisadi fəallıq səviyyəsi 61,8 faiz, kişilərdə 68,8 faiz (fərq 7,0 faiz bənd), məşğulluq səviyyəsi isə qadınlarda 58 faiz, kişilərdə 65,7 faiz (fərq 7,7 faiz bənd). Bu bazada işləməyən qadınların payı 42 faizə yaxınlaşır, "yarısı" ifadəsinə daha yaxın görünür, amma bu fərqin bir hissəsi sadəcə əhalinin yaş strukturundan (60 yaşdan yuxarı qadınların kişilərdən çox olması kimi demoqrafik amillərdən) qaynaqlanır, gender bərabərsizliyindən deyil.
Şəhər və kənd arasında da fərq var: şəhərdə qadın-kişi iqtisadi fəallıq fərqi 7,8 faiz bənddir, kənddə isə 5,8 faiz bəndə enir. Maraqlıdır ki, kənd yerlərində yaşayan qadınların iqtisadi fəallıq səviyyəsi (78,4 faiz) şəhərdə yaşayan qadınlardan (66,4 faiz) 12 faiz bənd yüksəkdir, bu fərq kişilərdə cəmi 7,9 faiz bənddir. Bunun mümkün izahlarından biri kənd təsərrüfatında özünüməşğulluğun daha geniş yayılmasıdır, bu forma "məşğul" statusuna daxil edilir və qadınlar bu sahədə fəal iştirak edir, amma DSK-nın cədvəli bunu səbəb-nəticə əlaqəsi kimi sübut etmir, sadəcə iki göstəricinin üst-üstə düşdüyünü göstərir.
Struktur Səbəb: Sektor Tərkibi
DSK-nın iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə bölgü cədvəlinə görə, məşğul qadınların 40,3 faizi kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq sahəsində çalışır, kişilərdə bu rəqəm 30,9 faizdir. Təhsil sahəsində işləyən qadınların payı 11,7 faiz, kişilərin isə 3,5 faizdir, səhiyyə və sosial xidmətlərdə isə uyğun olaraq 5,6 və 2,1 faiz. Bu üç sahə, kənd təsərrüfatı, təhsil, səhiyyə, məşğul qadınların yarıya yaxınını əhatə edir.
Kişilərin işi isə fərqli sahələrdə cəmləşib: tikintidə məşğul kişilərin payı 14,3 faiz (qadınlarda 1,2 faiz), nəqliyyat və anbar təsərrüfatında 7 faiz (qadınlarda 1 faiz), dövlət idarəetməsi və müdafiədə 7,2 faiz (qadınlarda 1,7 faiz), mədənçıxarma sənayesində 1,4 faiz (qadınlarda 0,2 faiz).
Bu bölgü, işsizlik statistikasındakı gender fərqinin bir izahı ola bilər, sübutu deyil. Kənd təsərrüfatı özünüməşğulluğu mövsümi xarakter daşıyır və qeyri-sabit gəlirlə müşayiət olunur, bu da müəyyən dövrlərdə "iş axtaran, tapa bilməyən" statusuna keçidi asanlaşdıra bilər. Eyni zamanda, təhsil və səhiyyə kimi əsasən dövlət maliyyələşməli sahələrdə iş yerlərinin məhdud sayda yaradılması, bu sahələrdə cəmləşmiş qadın işçi qüvvəsi üçün əlavə iş tapmaq imkanlarını daraldır.
Kənar Dəyərlər: Yaş Qrupları Üzrə Ziddiyyətli Mənzərə
Yaş qrupları üzrə bölgüyə baxdıqda, sadə "qadınlarda həmişə yüksəkdir" nəticəsi çıxarmaq səhv olardı. 15-19 yaş qrupunda şəhər yerlərində kişi işsizliyi (19,9 faiz) qadın işsizliyindən (13,5 faiz) xeyli yüksəkdir, kənd yerlərində isə tam əksinədir, qadın işsizliyi 19,7 faiz, kişi işsizliyi cəmi 9,2 faizdir. 20-24 yaş qrupunda da bənzər tərs mənzərə təkrarlanır.
Amma orta yaş qruplarında (45-59 yaş) tendensiya sabitləşir və qadınların xeyrinə deyil: 55-59 yaş qrupunda qadın işsizliyi 6,7 faiz, kişi işsizliyi cəmi 2,6 faizdir, bu, bütün cədvəldəki ən böyük nisbi fərqlərdən biridir. Bu, iş itirən yaşlı qadınların yenidən əmək bazarına qayıtmasının kişilərə nisbətən daha çətin olduğuna işarə edə bilər, DSK-nın cədvəlləri bunun səbəbini ayrıca izah etmir.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: DSK-nın rəsmi cədvəllərinə əsasən, 2024-cü ildə qadınlar işçi qüvvəsinin 48,4 faizini, amma işsiz əhalinin 55,6 faizini təşkil edib, qadın işsizliyi (6,1 faiz) kişi işsizliyindən (4,6 faiz) ölçülə bilən şəkildə yüksəkdir. Əmək qabiliyyətli yaşda olan qadınların iqtisadi fəallıq və məşğulluq səviyyəsi kişilərdən 5-6 faiz bənd aşağıdır.
Sübut edə bilmərik: bu fərqlərin arxasında hansı konkret səbəblərin (ailə öhdəlikləri, uşağa qayğı, işəgötürən tərəfindən üstünlük, sahə seçimi məhdudiyyətləri) nə qədər çəki daşıdığını, çünki DSK-nın standart əmək bazarı cədvəlləri iqtisadi fəal olmama və ya işsiz qalma səbəbini ayrıca soruşmur. Bundan başqa, "məşğul" statusu qeyri-rəsmi və özünüməşğulluq formalarını da əhatə etdiyi üçün, bu statusun gəlir və sabitlik baxımından nə dərəcədə "keyfiyyətli" iş olduğunu bu rəqəmlər göstərmir.
Mənbələr
Rəsmi mənbələr (Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, "Əmək bazarı" və "Gender göstəriciləri" bölmələri, birbaşa rəsmi cədvəllər, 2024-cü il):
2024-cü ildə məşğulluq və işsizlik (məşğul, işsiz və işçi qüvvəsinin sayı, cins üzrə)
İşçi qüvvəsinin yaşayış yeri və cins üzrə bölgüsü (iqtisadi fəallıq, məşğulluq və işsizlik səviyyəsi, 15 və yuxarı yaşda olan əhaliyə nisbətlə)
Əmək qabiliyyətli yaşda olan işçi qüvvəsinin yaşayış yeri və cins üzrə bölgüsü (eyni göstəricilər, əmək qabiliyyətli yaş bazasında)
İşçi qüvvəsinin cins və yaş qrupları üzrə bölgüsü
Məşğul əhalinin cins və yaş qrupları üzrə bölgüsü
Məşğul əhalinin iqtisadi fəaliyyət növləri və cins üzrə bölgüsü
İşsiz əhalinin yaş qrupları və cins üzrə bölgüsü
İşsizlik səviyyəsinin yaşayış yeri və yaş qrupları üzrə bölgüsü
Bu cədvəllərin hamısı stat gov az saytının "Gender göstəriciləri" bölməsindən birbaşa yüklənib, ikinci əl mənbə istifadə olunmayıb.
Müəllif hesablamaları: nisbətlər, faiz fərqləri və payların müqayisəsi (2026).