Median Əməkhaqqının İnflyasiyaya Görə Korreksiyası: Metodologiya və Hesablamalar

Median Əməkhaqqının İnflyasiyaya Görə Korreksiyası: Metodologiya və Hesablamalar

Müəllif: Ziyadxan Məmmədov

Metodoloji qeyd

Median əməkhaqqı Dövlət Statistika Komitəsi tərəfindən ayrıca göstərici kimi dərc edilmir. Bu tədqiqatda istifadə olunan median rəqəmləri Dövlət Statistika Komitəsinin əməkhaqqı bölgüsü cədvəlləri əsasında statistik interpolasiya üsulu ilə müəllif tərəfindən hesablanmışdır. Digər göstəricilər, o cümlədən istehlak qiymətləri indeksi, orta əməkhaqqı və ümumi daxili məhsulun artım tempi, Dövlət Statistika Komitəsinin, minimum əməkhaqqı barədə məlumat isə müvafiq rəsmi dövlət sənədlərinin məlumatları əsasında təqdim edilmişdir.

Tədqiqatın məqsədi

Bu təhlilin məqsədi əməkhaqqı bölgüsü göstəricilərindən hesablanmış median əməkhaqqının nominal artımını rəsmi istehlak qiymətləri indeksi ilə korreksiya edərək real, yəni satınalma qabiliyyətinə görə düzəldilmiş artım tempini müəyyən etməkdir.

Metodologiya

Median qruplaşdırılmış statistik məlumatdan xətti interpolasiya üsulu ilə hesablanır. İstifadə olunan düstur:

M = L + ((N/2 − CF) / f) × h

Burada:
L = median intervalının aşağı sərhədi
N = ümumi müşahidələrin sayı
CF = median intervalından əvvəlki kumulyativ tezlik
f = median intervalının tezliyi
h = interval eni

Real artım tempinin hesablanması üçün aşağıdakı düstur istifadə olunub:

g_real = ((1 + g_nominal) / (1 + π)) − 1

Burada g_nominal nominal artım tempi, π isə müvafiq dövr üçün istehlak qiymətləri indeksinin artım tempidir. Qeyd olunmalıdır ki, bu düsturda g_nominal və π faiz deyil, onluq kəsr şəklində istifadə olunur, məsələn 9,91 faiz düsturda 0,0991, 4,4 faiz isə 0,044 kimi yazılmalıdır. Bu yanaşma sadə çıxma metodundan fərqli olaraq inflyasiyanın mürəkkəb təsirini düzgün əks etdirir və iqtisadi statistikada real göstəricilərin hesablanmasında qəbul edilmiş standart metoddur.

2025-ci il üçün median əməkhaqqı iki alternativ metodla proqnozlaşdırılıb, bu isə nəticələrin hesablama üsulundan nə dərəcədə asılı olduğunu göstərmək məqsədi daşıyır. Birinci metodda median-ın özünün 2023 to 2024 dövründəki nominal artım tempi 2024-cü il median göstəricisinə tətbiq edilib. İkinci metodda isə Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi açıqladığı orta əməkhaqqının 2024 to 2025 dövründəki artım tempi istifadə olunub.

İstifadə olunan göstəricilər

Dövlət Statistika Komitəsinin əməkhaqqı bölgüsü cədvəlləri əsasında median əməkhaqqı 2023-cü ilin noyabr ayı üçün 570,2 manat, 2024-cü ilin noyabr ayı üçün isə 626,7 manat olaraq hesablanmışdır. Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi açıqladığı istehlak qiymətləri indeksi 2024-cü ilin noyabr ayında 2023-cü ilin noyabr ayına nisbətən 104,4 faiz, 2025-ci ilin noyabr ayında isə 2024-cü ilin noyabr ayına nisbətən 105,5 faiz olub. Orta aylıq nominal əməkhaqqı rəsmi məlumata görə 2024-cü il üçün 1009,2 manat, 2025-ci il üçün isə 1102,9 manat açıqlanıb.

Hesablamalar

2023 to 2024 dövrü üçün hesablanmış median əməkhaqqının nominal artımı 9,91 faiz təşkil edir. Bu göstərici 4,4 faizlik rəsmi inflyasiya ilə korreksiya edildikdə real artım 5,27 faiz olaraq hesablanır.

2024 to 2025 dövrü üçün birinci metodla, yəni median-ın öz tarixi tempi əsasında, nominal artımın 9,91 faiz olacağı proqnozlaşdırılır və median əməkhaqqının 688,7 manat səviyyəsində olacağı ehtimal edilir. Bu, 5,5 faizlik rəsmi inflyasiya ilə korreksiya edildikdə real artımın 4,19 faiz olacağı proqnozlaşdırılır. İkinci metodla, yəni rəsmi orta əməkhaqqı artım tempi əsasında, nominal artımın 9,28 faiz olacağı proqnozlaşdırılır və median əməkhaqqının 684,8 manat səviyyəsində olacağı ehtimal edilir, bu isə 5,5 faizlik inflyasiya ilə korreksiya edildikdə 3,58 faizlik real artım proqnozuna bərabərdir.

Vurğulamaq lazımdır ki, 2025-ci ilə aid bütün rəqəmlər faktiki göstərici deyil, yuxarıda təsvir olunmuş metodologiya əsasında əldə edilmiş proqnoz xarakterli qiymətləndirmələrdir, çünki tədqiqatın aparıldığı tarixə Dövlət Statistika Komitəsi 2025-ci il üzrə əməkhaqqı bölgüsü cədvəlini hələ açıqlamamışdır.

İki illik dövr üzrə kumulyativ real artımın birinci metodla 9,68 faiz, ikinci metodla isə 9,04 faiz olacağı hesablanır, bu da orta hesabla illik 4,4 ilə 4,8 faiz arasında real artım tempinə uyğun gəlir.

Median artımı və inflyasiyanın birbaşa müqayisəsi

Hər iki dövrdə median əməkhaqqının nominal artımı rəsmi inflyasiya tempini üstələyib, yəni real əməkhaqqı da artıb, sadəcə görünən nominal rəqəm qədər sürətlə yox. Diqqətəlayiq olan məqam bu artımlar arasındakı boşluğun daralmasıdır. 2023 to 2024 dövründə real artım payı 5,27 faiz olduğu halda, 2024 to 2025 dövrü üçün bu göstəricinin metoddan asılı olaraq 3,58 ilə 4,19 faiz arasında olacağı proqnozlaşdırılır. Bunun səbəbi inflyasiyanın 4,4 faizdən 5,5 faizə qalxması, median-ın nominal artım tempinin isə təxminən sabit qalmasıdır. Bu, real əməkhaqqının hesablanmasının məntiqi nəticəsidir, belə ki, sabit nominal artım şəraitində inflyasiyanın sürətlənməsi riyazi olaraq real artım payını azaldır.

Ümumi daxili məhsulla müqayisə

Ümumi daxili məhsulun real artımı rəsmi məlumata görə 2024-cü il üçün 4,1 faiz, 2025-ci ilin yanvar to noyabr dövrü üçün isə 1,6 faiz olub. Hesablanmış median əməkhaqqının real artımı hər iki dövrdə bu göstəricini üstələyir, xüsusilə 2025-ci il üçün proqnozlaşdırılan fərq daha nəzərəçarpacaqdır. Bu fərqin mümkün izahlarından biri 2025-ci il yanvarın 1-dən minimum əməkhaqqının 345 manatdan 400 manata, yəni 16 faiz qaldırılmasıdır, belə ki, minimum əməkhaqqı artımı əməkhaqqı bölgüsünün aşağı hissəsinə təsir göstərərək median göstəricisinin yüksəlməsinə töhfə verə bilər. Azərbaycan iqtisadiyyatında ÜDM dinamikasına neft qaz sektorunun nəticələri əhəmiyyətli təsir göstərir, bu isə median əməkhaqqı ilə ÜDM artımı arasındakı fərqin bir hissəsini izah edə bilər. Bununla belə, median göstəricisinin dəyişməsinə təkcə minimum əməkhaqqı deyil, əmək bazarındakı struktur dəyişikliklər, dövlət sektorunda əməkhaqqı artımları, özəl sektorun əməkhaqqı siyasəti və məşğulluğun sektorlar üzrə yenidən bölüşdürülməsi kimi digər amillər də təsir göstərə bilər, bu isə ayrıca ekonometrik təhlil tələb edən sualdır.

Nəticə

Hesablanmış median əməkhaqqı 2023 to 2025 dövründə rəsmi inflyasiyanı ardıcıl olaraq üstələyib, yəni işçilərin satınalma qabiliyyəti real mənada yaxşılaşıb. Lakin real artım payı zaman keçdikcə kiçilir, çünki inflyasiya sürətlənir, əməkhaqqı artım tempi isə mütənasib sürətlənmə göstərmir. Əgər gələcəkdə inflyasiya əməkhaqqının nominal artım tempinə daha da yaxınlaşsa və ya onu üstələsə, real əməkhaqqı artımı əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyə və hətta sıfıra yaxınlaşa bilər. Bununla yanaşı, 2025-ci ildəki əməkhaqqı artımının bir hissəsinin iqtisadi məhsuldarlıq artımından çox, minimum əməkhaqqının inzibati qaydada qaldırılmasından qaynaqlana biləcəyi qeyd olunmalıdır, çünki belə inzibati artımlar məhdud tezlikdə həyata keçirilir və məhsuldarlıq artımı qədər davamlı mənbə hesab edilmir.

Mənbələr

Dövlət Statistika Komitəsi, əmək bazarı statistikası

Dövlət Statistika Komitəsi, aylıq makroiqtisadi göstəricilər

Dövlət Statistika Komitəsi, Ümumi Daxili Məhsul üzrə rəsmi hesabatlar

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi, minimum əməkhaqqının artırılması barədə rəsmi sərəncam