Peltzman effekti: Skorinq modelləri hansı hallarda riski daha çox artırır?

İqtisadçı Sem Peltsmanın kəşf etdiyi bu nəzəriyyəyə görə, insanlar təhlükəsizlik tədbirlərinin artırıldığını hiss etdikdə, öz davranışlarını daha da aqressivləşdirir və yekun risk balansını yenidən əvvəlki təhlükəli səviyyəyə qaytarırlar. Yəni, sistemi nə qədər qorunan etsəniz, insanın daxili risk iştahı bir o qədər qabarır.
Bu paradoksu bəşəriyyətin ən böyük və iddialı mühəndislik layihələrindən biri olan Titanik gəmisi ilə vizuallaşdıraq. Titanik dövrünün ən qabaqcıl sukeçirməz arakəsmələri və avtomatlaşdırılmış qəza qapıları ilə təchiz olunmuşdu. Məhz bu texnoloji mükəmməllik hissi, yəni gəminin batmazlığına olan mütləq inam kapitanı və heyəti kor etdi. Onlar bu rahatlıqla buzlaqlar zonasında gəmini tam sürətlə idarə etməkdən çəkinmədilər. Əgər gəmi daha zəif və köhnə texnologiya ilə tikilsəydi, heyət risk profilini yüksək qiymətləndirəcək, qorxudan sürəti azaldacaq və bəlkə də o qəza heç baş verməyəcəkdi. Təhlükəsizlik mühəndisliyi heyətin ehtiyat instinktini öldürdü.
Eyni vəziyyət müasir maliyyə institutlarında, kredit və likvidlik risklərində də hər gün təkrarlanır. Biz risk mühərriklərini və skorinq alqoritmlərini gücləndirdikcə, biznes komandaları sistemin toxunulmaz olduğuna inanır və daha riskli aktivlərə, daha aqressiv seqmentlərə yönəlirlər.
Bu qanunauyğunluğu risk kompensasiyası formulu ilə tam analitik müstəviyə keçirə bilərik:
Yekun Risk = Sistem Riski * İnsan Davranışı Əmsalı
Əgər biz risk modelləri vasitəsilə Sistem Riskini aşağı salırıqsa, İnsan Davranışı Əmsalı təhlükəsizlik arxayınlığı səbəbindən eksponensial olaraq yüksəlir. Nəticədə Yekun Risk azalmaq əvəzinə ya sabit qalır, ya da daha dağıdıcı formada partlayır.
Klişe risk yanaşmalarını sındırmaq üçün Peltzman effekti bizə üç vacib analitik dərs verir:
Kredit skorinqi modellərində müştəriyə daha yüksək limit və ya rahat overdraft təklif edildikdə, onun bu rahatlıq qarşısında xərcləmə davranışının necə aqressivləşəcəyi, yəni marjinal defolt meyilliyi mütləq model daxilində nəzərə alınmalıdır.
Risk limitlərinin həddindən artıq sərtliyi daxili komandalarda "onsuz da sistem bizi qoruyur" arxayınlığı yaradır. Stress-test ssenariləri təkcə xarici iqtisadi şokları deyil, daxili sistemlərin yaratdığı bu psixoloji kor nöqtələri də ölçməlidir.
Mükəmməl risk idarəetməsi riski kağız üzərində tamamilə sıfırlayan yox, sistemin hər bir mərhələsində risk şüurunu və real ayıqlığı canlı tutan yanaşmadır.