Bank müştərinin problem yaşayacağını əvvəlcədən görə bilərmi?

Problemli kredit yarananda artıq gecdir.

NPL (Problemli kreditlər) yaranmadan əvvəl bank bunu görmək və qarşısını almaq imkanına malikdir. Müştəri rəsmi olaraq kredit ödənişini gecikdirməyə başlamazdan həftələr, hətta aylar əvvəl onun maliyyə davranışında aşkar dəyişikliklər baş verir. Bir çox ənənəvi monitorinq yanaşması yalnız faktiki gecikmə yaranandan sonra hərəkətə keçdiyi üçün müasir risk analitikasında proaktiv Early Warning (Erkən Xəbərdarlıq) modellərinə üstünlük verilir.

Ödəniş qabiliyyətinin pisləşməsindən xəbər verən əsas indikatorlar bunlardır:

Kredit limitlərindən istifadə nisbətinin (utilization) kəskin artması müştərinin likvidlik çatışmazlığı ilə üzləşdiyini göstərən ilk siqnallardandır. Əgər müştəri uzun müddət kredit kartı və ya overdraft limitinin 30–40%-ni istifadə etdiyi halda, qısa müddətdə bu göstərici 90–100%-ə çatırsa, bu, cari xərclərin artıq borc hesabına qarşılanması ehtimalını artırır.

Maaş və ümumi pul axınının dinamikasında durğunluq və ya azalma gəlir riskinə işarə edə bilər. Hesaba daxil olan vəsaitlərin tezliyi və həcmi sistematik şəkildə azalırsa, müştərinin əməliyyat qalıqları kritik həddə düşə bilər. Burada əsas məqam təkcə vəsaitin nağdlaşdırılması deyil, məhz daxilolmaların davamlı şəkildə zəifləməsidir.

Overdraft davranışında dəyişikliklər də diqqət yetirilməli indikatorlardandır. Overdraft limitindən ayın sonuna yaxın deyil, maaş daxil olan kimi ilk günlərdə istifadə edilməsi və ya limitin tam tükəndirilib uzun müddət bərpa olunmaması maliyyə təzyiqinin artmasına işarə edə bilər.

Kredit kartı istifadə modelinin dəyişməsi də riskə dair mühüm siqnallar verir. Kommunal, qida və gündəlik tələbat xərclərinin getdikcə daha çox kredit kartı ilə ödənilməsi, kartdan nağd pul çıxarma (cash-out) əməliyyatlarının artması və ya ödəniş zamanı yalnız minimum məbləğin (minimum payment) bağlanması müştərinin likvidlik sıxıntısı yaşadığına dair siqnal ola bilər.

Digər maliyyə institutlarındakı sorğuların artması, yəni AKB (Azərbaycan Kredit Bürosu) üzərindən qısa müddətdə çoxsaylı kredit müraciətlərinin görünməsi müştərinin aqressiv şəkildə alternativ borc axtarışında olduğunu göstərə bilər.

Bu indikatorların inteqrasiya olunduğu risk monitorinqi və erkən xəbərdarlıq sistemləri banka imkan verir ki, NPL faktı baş vermədən müştəri ilə əlaqə saxlasın, restrukturizasiya və ya ödəniş planının tənzimlənməsi kimi qabaqlayıcı addımlar atsın. Düzgün idarə olunan erkən müdaxilə prosesi potensial kredit itkilərinin və gözlənilən kredit itkiləri (ECL) üzrə ehtiyatlaşdırma yükünün azaldılmasına şərait yarada bilər.