Korporativ Risk Psixologiyası və "Dunning-Kruger" Anderraytinqi

Risk menecmentində təşkilat üçün ən qorxulu profil nə heç nə bilməyən, nə də hər şeyi mükəmməl biləndir. Ən dağıdıcı profil isə az bilib özünü dahi zənn edən, daxili kor nöqtələrindən xəbərsiz olan anderrayter və ya menecerdir. Dunning-Kruger effektinə görə, təcrübəsi az olan fərdlər öz koqnitiv limitlərini qiymətləndirə bilmirlər. Onlar mürəkkəb makroiqtisadi risk ssenarilərini çox bəsit görür, "burada qorxulu nə var ki, hər şey nəzarətdədir" deyərək heç bir stress-testə baxmadan nəhəng limitlərə və toksik müştərilərə anlıq imza atırlar. Reallığı, bazarın qeyri-xəttiliyini və riskin əsl mürəkkəbliyini dərk edən əsl peşəkarlar isə təcrübə artdıqca daha ehtiyatlı davranır və şübhələr dənizində boğulurlar.
Bunu bankların anderraytinq və kommersiya blokları arasındakı o əbədi ziddiyyəti təsvir edək.
Sahəyə yeni gəlmiş, cəmi bir neçə aylıq portfel tarixçəsi olan iddialı bir analitik mürəkkəb bir biznes layihəsini maliyyələşdirmək üçün masaya oturur. Onun beynində risk matrisi cəmi 3-4 sadə paraddan ibarətdir. O, "Müttəhəmlik Zirvəsi" nöqtəsindədir; heç bir sahəvi böhran görmədiyi üçün özünü sarsılmaz analiz dahisi hesab edir. Risk menecmenti bloku "bu sektorun tədarük zəncirində qlobal qırılmalar var, defolt ehtimalı yüksəkdir" deyib həyəcan siqnalı verəndə, bu menecer daxili təkəbbürlə risk şərtlərini yan keçməyin yollarını axtarır və layihəni təsdiqlədir. Bazar ilk zərbəni vuran an isə, o portfel bir gecədə bankın kapitalını gəmirən nəhəng bir batığa çevrilir. Çünki o, riskləri idarə etmirdi, sadəcə risklərin varlığından xəbərsiz idi.
Riyazi və statistik olaraq bu psixoloji korluğu subyektiv inam (C) ilə real kompetensiya (K) arasındakı asimmetriya ilə belə ifadə edə bilərik:
C(K) = [K^α / (K^β + ε)] * θ
Burada θ (theta) korporativ təzyiq və eqo əmsalı, ε (epsilon) isə daxili şübhə limitidir. Kompetensiya (K) sıfıra yaxın olduqda, əgər təşkilatda idarəetmə təzyiqi (θ) çox yüksəkdirsə, subyektiv inam (C) süni şəkildə maksimuma vurur. Real peşəkarlarda isə K artdıqca, inam dərəcəsi "Ümid vadisi"nə düşür və yalnız çox uzun illərdən sonra real kompetensiya ilə balanslaşır. Ən böyük itkilər məhz K-nın ən aşağı, C-nin isə ən yüksək olduğu o ilkin kor nöqtədə baş verir.
Dunning-Kruger anderraytinqinin təşkilatı müflis etməməsi üçün korporativ idarəetmədə bu 3 süzgəc qurulmalıdır:
Ekspert rəyinin kalibrasiyası: Qərarvermə mexanizmində limitlərin həcmi artdıqca, imza hüququ menecerin keçmiş fəaliyyətində keçdiyi böhran tarixinə mütənasıb şəkildə çəkiləndirilməlidir.
Kollektiv risk anderraytinqi: Nəhəng maliyyə və strateji qərarlar heç bir halda tək bir menecerin subyektiv rəyindən asılı olmamalıdır. Sistemdə fərqli kompetensiya səviyyələrində olan müstəqil komitələrin çarpaz yoxlama süzgəcləri məcburi olmalıdır.
Daimi Post-Mortem Analizi: Defolt olmuş hər bir böyük layihədən sonra "Bu krediti təsdiqləyən komanda hansı riskləri gözardı etmişdi?" sualı anonim şəkildə analiz edilməli, səhvlər daxili risk dərsliklərinə çevrilməlidir.