Tramp İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ən böyük büdcə artımını etdi - 39 trilyon dollarlıq dövlət borcunun necə ödəniləcəyi hələ də məlum deyil.

Fortune-yə istinadən Finera.az xəbər verir ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın 2027-ci maliyyə ili üzrə təqdim etdiyi büdcə layihəsi müdafiə xərclərinin 1.5 trilyon dollara çatdırılmasını nəzərdə tutur. Bu artım iqtisadçıların fikrincə ABŞ tarixində ən böyük büdcə genişlənmələrindən biri ola bilər və İkinci Dünya Müharibəsi dövründəki səfərbərlik xərcləri ilə müqayisə edilir.

Layihəyə əsasən, müdafiə üzrə əsas diskresion xərclər 251 milyard dollar artırılacaq, əlavə olaraq isə yeni qanunvericilik mexanizmi vasitəsilə müdafiə sahəsinə 350 milyard dollar yönəldiləcək. Bunun fonunda qeyri müdafiə xərcləri cəmi 73 milyard dollar azaldılır ki, bu da təxminən 10 faiz azalma deməkdir. Büdcə üzrə nəzarət qurumları bu azalmaların hərbi xərclərin artımını kompensasiya etmək üçün kifayət etmədiyini bildirir. Müstəqil Büdcə Məsuliyyəti Komitəsinin hesablamalarına görə, növbəti on il ərzində müdafiə xərcləri ümumilikdə 3.2 trilyon dollardan çox artacaq və bu artıq təxminən 39 trilyon dollara çatan dövlət borcunu daha da artıracaq.

Con Hopkins Universitetinin tətbiqi iqtisadiyyat professoru Stiv Hanke bildirib ki, Trampın seçicilərinə verdiyi vədlərlə real siyasət arasında ciddi fərq var. Onun sözlərinə görə, əvvəlcə xarici münaqişələrdən uzaq durmaq vəd olunsa da, hazırda müdafiə büdcəsi kəskin şəkildə artırılır və bu, əvvəlki ritorikanın tam əksidir.

Pensilvaniya Universitetinin büdcə modeli üzrə direktoru Kent Smetters isə qeyd edib ki, bu artım ABŞ tarixində ən böyüyü olmasa da, son 80 ilin ən iri artımlarından biridir. Onun hesablamalarına görə, 1943-cü ildə İkinci Dünya Müharibəsi dövründə təqdim edilən 100 milyard dollarlıq hərbi büdcə bu günün dəyəri ilə təxminən 1.9 trilyon dollara bərabərdir və ÜDM-ə nisbətdə daha böyük pay təşkil edirdi. Smetters əlavə edib ki, 350 milyard dolların məcburi xərclər kateqoriyasına keçirilməsi müdafiə xərclərini daha sabit və geri qaytarılması çətin hala gətirir.

Büdcə layihəsində ümumi kəsir və borc üzrə dəqiq göstəricilər təqdim olunmayıb. Büdcə Məsuliyyəti Komitəsinin rəhbəri Maya MakQines bunu ciddi məlumat çatışmazlığı kimi qiymətləndirib. Ağ Ev tərəfindən təqdim olunan əlavə sənədlərdə qeyd olunur ki, dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 2036-cı ilə qədər 94 faizə qədər enə bilər. Lakin bu proqnoz illik real iqtisadi artımın orta hesabla 3 faiz olacağı fərziyyəsinə əsaslanır. İqtisadçılar isə bu göstəricini kifayət qədər optimist hesab edirlər.

ABŞ-ın İranla hərbi qarşıdurmasının bir ayını tamamladığı dövrdə Tramp siyasi baxımdan çətin vəziyyətlə üzləşib. Müharibə cəmiyyətdə geniş narazılıq yaradıb və iqtisadi təsirləri ciddi olub. Münaqişənin ilk altı günündə xərclər 11.3 milyard dollar təşkil edib, bir ay ərzində isə ümumi xərclərin 30 milyard ilə 45 milyard dollar arasında olduğu qiymətləndirilir. Eyni zamanda müharibənin konkret məqsədi ilə bağlı açıqlamalar tez-tez dəyişib.

İqtisadi təsirlər də nəzərəçarpandır. Yanacaq qiymətləri təxminən üçdə bir artıb, fond bazarları ilin ən aşağı səviyyələrinə düşüb, daha sonra isə müharibənin bitə biləcəyi ehtimalları ilə qismən bərpa olunub. Trampın seçici bazasında da dəstək azalır. 2024-cü ildə ona səs verənlər arasında dəstək 6 faiz azalıb, müstəqil seçicilər arasında isə bu göstərici 22 faizə düşüb.

Ağ Evdə keçirilən qapalı tədbirdə Tramp sosial proqramların maliyyələşdirilməsi ilə bağlı mübahisəli açıqlama verib. O bildirib ki, davam edən müharibə şəraitində uşaq baxımı, Medicaid və Medicare kimi sosial proqramların federal səviyyədə maliyyələşdirilməsi çətinləşir və bu sahələrin daha çox ştatların öhdəsinə buraxılması mümkündür.

Stiv Hanke mövcud vəziyyəti təsvir edərkən iqtisadiyyatın sülh dövründən hərbi iqtisadiyyata keçidini qeyd edib və bunun qlobal miqyasda yeni silahlanma mərhələsinin göstəricisi olduğunu vurğulayıb.

Büdcə üzrə ekspertlər bildirir ki, ÜDM-in 6 faizindən çox olan kəsir və iqtisadiyyatın ölçüsünə yaxınlaşan dövlət borcu fonunda büdcənin dayanıqlılığı ilə bağlı konkret plan təqdim olunmayıb.

Taxpayers for Common Sense təşkilatı qeyd edir ki, Trampın 2025-ci ildə vəzifəyə başlamasından sonra dövlət borcu 2.8 trilyon dollar artıb və hazırda yalnız borcun xidmətinə illik təxminən 1 trilyon dollar xərclənir. Təşkilatın fikrincə, təqdim olunan büdcə ölkənin maliyyə vəziyyətini yaxşılaşdırmır, əksinə daha riskli istiqamətə yönəldir.

Ekspertlər hesab edir ki, müdafiə xərclərinin bu səviyyədə artırılması ABŞ-ı təhlükəli maliyyə trayektoriyasına sala bilər və bu artımın əsas hissəsinin xüsusi qanunvericilik mexanizmləri vasitəsilə həyata keçirilməsi nəzarətsiz xərclər riskini artırır.