Satıcı sizə endirim etmir, çünki siz kartla ödəyirsiniz

Satış yerlərində tez-tez eşidilən sual var: “Nağd verirsiniz, yoxsa kartla?” Cavabdan asılı olaraq qiymət də dəyişə bilər. Nağd ödəyənə endirim edilir, kartla ödəyən isə tam qiyməti ödəyir və ya “kartla olsa, üstünə faiz gələcək” sözünü eşidir. Satıcının izahı adətən eynidir: bank komissiya tutur. Bu yazıda kartla ödənişin satıcıya real qiymətini, qanunun bu barədə nə dediyini və nağd endirimin arxasında həqiqətən bank komissiyasının dayanıb-dayanmadığını açıq məlumatlar əsasında izah etməyə çalışırıq.
Kartla Ödəniş Satıcıya Neçəyə Başa Gəlir
Kartla ödəyəndə alıcıdan komissiya tutulmur, onu satıcı ödəyir. Bu haqqa ekvayrinq komissiyası deyilir və satıcı onu POS-terminalı quraşdıran banka, yəni ekvayerə ödəyir. Ekvayer bu məbləğin bir hissəsini interçeync kimi kartı buraxan banka ötürür, bir hissəsini beynəlxalq ödəniş sisteminə və prosessinq mərkəzinə verir, qalanı isə öz gəliri olaraq qalır.
İnterçeyncin yuxarı həddi 1 iyun 2026-dan Mərkəzi Bankın qərarı ilə müəyyən edilib: aptek və ərzaq mağazalarında 1,25%, yanacaqda 0,75%, “general” kateqoriyasında 1,5%. Bu siyahıya daxil olmayan MCC kodları üzrə yuxarı hədd qoyulmayıb. Mərkəzi Bank bu qərarı interçeyncin yuxarı həddinin 0,25 faiz bəndi azaldılması kimi təqdim edib. Qərarla bağlı şərhlərdə isə qeyd olunub ki, Avropa İttifaqı və region ölkələrinin əksəriyyətində bu tariflər 1 faizdən aşağıdır.
Vacib məqam: bu hədd banklar arasındakı haqqa aiddir, satıcının bankına ödədiyi komissiyaya yox. Satıcının ödədiyi faktiki komissiya ikitərəfli müqavilə ilə müəyyən olunur və açıq dərc edilmir. Əlimizdə olan ən geniş müqayisə köhnədir: 2017-ci ildə dərc olunmuş siyahıya görə banklar POS-terminal üzrə 0,9%-dən 5%-ə qədər komissiya tuturdu. Həmin siyahıda bir detal xüsusilə diqqət çəkir: bir çox bank öz kartları ilə edilən ödənişə daha aşağı, başqa bankların kartlarına isə iki-üç dəfə yüksək faiz tətbiq edirdi. Məsələn, bir bankda öz kartları üzrə 1%, digər kartlar üzrə 2% komissiya nəzərdə tutulmuşdu. Səbəb sadədir: kart və terminal eyni banka məxsus olanda interçeync ödənilmir.
Daha yeni bir qiymətləndirmə 2025-ci ildə mətbuatda dərc olunub: komissiyanın orta hesabla 1,5% olduğu fərz edilərək, ildə 24,5 milyard manatlıq nağdsız pərakəndə dövriyyədən bankların POS-terminallar üzrə təxminən 368 milyon manat qazandığı hesablanıb. Bu rəqəm də rəsmi statistika yox, fərziyyəyə əsaslanan hesabdır.
Kiçik satıcı üçün faiz daha yüksək ola bilər. Məsələn, bir bankın tarifində POS-terminal üzrə dövriyyə ayda 1000 manatdan az olduqda minimum aylıq komissiya 25 manatdır. Ayda 600 manatlıq kart dövriyyəsi olan köşk üçün bu, dövriyyənin təxminən 4,2%-i deməkdir. Almaniyada aparılan araşdırma da eyni nəticəyə gəlib: kiçik pərakəndəçilər üçün ödəniş xərcləri iri satıcılara nisbətən xeyli yüksəkdir, çünki onların danışıqlarda mövqeyi zəifdir və sabit xərci az sayda əməliyyata bölürlər.
Qanun Nə Deyir
Kartla ödəniş qəbul etmək satıcının öhdəliyidir. Dövlət Vergi Xidmətinin izahına görə “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun 17-ci maddəsi POS-terminal quraşdırmağı, “Elektron ticarət haqqında” Qanunun 5.1-ci maddəsi isə elektron ödəniş imkanı yaratmağı vergi ödəyicisinin vəzifəsi kimi müəyyən edir. Hansı obyektlərdə terminal olmalı olduğu Nazirlər Kabinetinin 2012-ci il 219 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş meyarlarla tənzimlənir.
Vergi Xidməti burada xüsusilə kartdan-karta köçürmə ilə ödəniş qəbul edilməsinə qarşı mübarizə aparır. Qurumun mövqeyi açıqdır: nağdsız ödəniş yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul edilməli, alıcıya terminal qəbzi ilə yanaşı kassa çeki də verilməlidir. Bu tələbi pozan satıcılar maliyyə sanksiyası ilə üzləşir və Vergi Xidmətinin açıqlamasının başlığında cərimənin 6000 manata qədər ola biləcəyi göstərilir.
Bəs satıcı kartla ödəyənə əlavə faiz yaza və ya nağd ödəyənə ayrıca qiymət təklif edə bilərmi? Açıq mənbələrdə Azərbaycanda kartla ödənişə əlavə haqqı birbaşa qadağan edən normaya rast gəlmədik. Bu o demək deyil ki, belə norma yoxdur, sadəcə biz onu tapa bilmədik və bu məsələ hüquqşünas rəyi tələb edir. Region ölkələrində isə yanaşma daha aydındır. Qətərdə İqtisadiyyat və Ticarət Nazirliyi kartla ödənişin nağd ödəniş kimi qəbul edilməli olduğunu və alıcıdan heç bir əlavə komissiya tutulmamalı olduğunu bəyan edib. Özbəkistanda 2021-ci ildə parlamentin birinci oxunuşda baxdığı qanun layihəsi satıcıların kartla və nağd ödəyənlər üçün fərqli qiymət qoymasını qadağan edir.
Bir məqam isə şübhəsizdir: satıcı kartı qəbul etməyib alıcını nağd pula və ya kartdan-karta köçürməyə yönləndirirsə, alıcı çek almır. Vergi Xidmətinin özü qeyd edir ki, belə halda alıcı ödədiyi ƏDV-nin bir hissəsini geri ala bilmir, bankın keşbekindən də məhrum olur.
Satıcı Nağdı Niyə Sevir
Əvvəlcə bir dil məsələsini ayırmaq lazımdır. Elektronika və məişət texnikası mağazalarında “nağd alış” ifadəsi çox vaxt pulun forması yox, taksitsiz alış mənasında işlənir. Məsələn, iri elektronika şəbəkələrindən birinin saytında yazılıb ki, taksit kartı ilə alınan məhsul da nağd alış sayılır. Digər şəbəkə isə kampaniyasını “nağd alışda böyük endirim” şüarı ilə reklam edir. Belə mağazalarda “nağd qiymət” adətən kartla birdəfəlik ödənişə də aiddir, yəni burada endirim kartla nağd arasında yox, birdəfəlik ödənişlə hissə-hissə ödəniş arasındadır.
Kiçik mağazada, bazarda, ustada isə söhbət həqiqətən nağd puldan gedir. Burada endirimin ölçüsünə baxmaq lazımdır. Əgər bankın komissiyası 1-2% təşkil edirsə, nağd ödəyənə 5% və ya 10% endirimi bu komissiya ilə izah etmək olmur. Satıcı komissiyadan qaçmaq üçün öz gəlirindən daha çox güzəştə getmiş olur, bu isə iqtisadi baxımdan məntiqsizdir.
Daha inandırıcı izah vergidir. Sadə bir ssenari təsəvvür edək. Kiçik mağazanın sahibi bilir ki, kartla edilən hər satış bank sistemində iz qoyur: məbləğ hesaba daxil olur və ondan vergi hesablanır. Nağd satışda isə çek vurulmazsa, əməliyyat heç yerdə görünmür. Satıcı alıcıya “nağd versəniz, endirim edərəm” deyir. Alıcı bir neçə manat qənaət etdiyi üçün razılaşır. Satıcı isə ödəməli olduğu verginin bir hissəsini endirim kimi alıcıya verir, qalanını özündə saxlayır. Bu halda nağd endirim bank komissiyasının deyil, ödənilməyən verginin iki tərəf arasında bölüşdürülməsidir. Bu ssenari müəllifin ehtimalıdır və konkret satıcıya aid edilə bilməz, çünki hər bir halda satıcının çek verib-vermədiyini və gəlirini necə bəyan etdiyini bilmirik.
Dövlət də bu fərqi görür və onu tərəzinin digər gözünə qoyur. “ƏDV geri al” layihəsi çərçivəsində nağdsız ödənişlərdə ƏDV-nin 17,5%-i, nağd ödənişlərdə isə yalnız 5%-i alıcıya qaytarılır. Bu fərq əvvəllər daha kiçik idi: nağdsız ödənişlər üzrə 15%, nağd ödənişlər üzrə 10%. Dövlət nağdsız ödənişi təşviq etmək üçün nağdsız ödəniş üzrə qaytarılan hissəni 17,5%-ə qaldırıb, nağd ödəniş üzrə qaytarılan hissəni isə 10%-dən 5%-ə endirib. Ümumi miqyas da kiçik deyil: Vergi Xidmətinin illik açıqlamalarından birində bu layihə üzrə bir il ərzində istehlakçılara 190 milyon manat qaytarıldığı bildirilib.
Kim Kimin Əvəzinə Ödəyir
Satıcı kart və nağd üçün eyni qiyməti saxlayanda kart komissiyası yox olmur, o, hamı üçün qiymətə daxil edilir. Bu halda kartla ödəyənin komissiyasının bir hissəsini nağd ödəyən də ödəmiş olur.
Bu mexanizmi ABŞ-da Boston Federal Ehtiyat Bankının iqtisadçıları hesablamağa çalışıblar. Onların 2010-cu il araşdırmasına görə satıcılar kartla ödəyənlər üçün ayrıca qiymət qoymadığından, nağd ödəyən hər ailə kredit kartı istifadəçilərinə ildə orta hesabla 149 dollar ödəyir, kart istifadəçisi olan ailə isə nağd ödəyənlərdən ildə 1 133 dollar alır. Kredit kartı ilə xərcləmə gəlirlə birlikdə artdığı üçün müəlliflər bu axını aztəminatlı ailələrdən yüksək gəlirli ailələrə doğru bir köçürmə kimi qiymətləndirirlər. Bu rəqəmləri Azərbaycana birbaşa köçürmək olmaz: söhbət ABŞ-da yüksək komissiyalı və bonuslu kredit kartlarından gedir, bizdə isə kartların böyük əksəriyyəti debet kartıdır və interçeync tavanla məhdudlaşdırılıb. Amma mexanizmin özü eynidir.
Digər tərəfdən, nağd pul da satıcı üçün pulsuz deyil. Onu saymaq, saxlamaq, banka daşımaq, oğurluq və saxta əskinas riskini daşımaq lazımdır. Bəzi banklar POS-terminal reklamında pulun daşınması xərclərinə qənaəti satıcı üçün üstünlük kimi göstərir. Almaniya Bundesbankının araşdırması bu müqayisəni rəqəmlə aparıb: bir əməliyyat hesabı ilə ən ucuz üsul orta hesabla 0,43 avro xərclə nağd ödəniş, dövriyyəyə nisbətdə isə 1%-dən az xərclə yerli debet kartı olub. Yəni kiçik məbləğlərdə nağd satıcıya daha ucuz başa gələ bilər, böyük məbləğlərdə isə kart. Azərbaycan üzrə belə bir araşdırmaya açıq mənbələrdə rast gəlmədik.
Buradan çıxan nəticə budur: nağd endirim o halda ədalətli sayıla bilər ki, satıcı yalnız kartın ona əlavə xərcini alıcıya qaytarsın. Bu xərc isə kiçik məbləğlərdə bir neçə qəpikdən, böyük məbləğlərdə alışın 1-2%-indən ibarətdir. Bundan böyük endirimin izahı başqa yerdə axtarılmalıdır.
Rəqəmlərlə: 100 Manatlıq Alış
Aşağıdakı hesablama müəllifə məxsusdur və yalnız mexanizmi göstərmək üçündür. Fərz edək ki, satıcı ƏDV ödəyicisidir, malın qiyməti ƏDV daxil 100 manatdır, ƏDV dərəcəsi 18%-dir, satıcının bankına ödədiyi komissiya isə 1,5%-dir. 100 manatın içində 15,25 manat ƏDV var. Hesab sadələşdirilib: satıcının alışlar üzrə ödədiyi ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi, mənfəət vergisi, nağd pulun daşınması və saxlanması xərcləri nəzərə alınmayıb.
Birinci ssenari: alıcı kartla ödəyir və çek alır. O, 100 manat ödəyir, 2,67 manat ƏDV geri alır və mal ona xalis 97,33 manata başa gəlir. Satıcıda ƏDV və bank komissiyası çıxıldıqdan sonra 83,25 manat qalır.
İkinci ssenari: alıcı nağd ödəyir, endirim yoxdur, çek verilir. Alıcı 100 manat ödəyir, cəmi 0,76 manat geri alır və xalis 99,24 manat xərcləyir. Satıcı komissiya ödəmədiyi üçün onda 84,75 manat qalır.
Üçüncü ssenari: nağd ödəyənə 2% endirim edilir, çek verilir. Alıcı 98 manat ödəyir, bunun içindəki 14,95 manat ƏDV-dən 0,75 manatı geri alır, xalis qiymət 97,25 manat olur. Satıcıda 83,05 manat qalır.
Dördüncü ssenari: nağd ödəyənə 5% endirim edilir, amma çek verilmir. Alıcı 95 manat ödəyir və heç nə geri almır. Satış bəyan edilmirsə, 95 manatın hamısı satıcıda qalır.
Bu dörd ssenaridən üç nəticə çıxır.
Birincisi, endirim olmayanda alıcı üçün kart nağddan sərfəlidir. Kartla ödəyən alıcı ƏDV-nin 17,5%-ini geri alır və mal ona 97,33 manata başa gəlir. Eyni malı nağd ödəyən alıcı isə 99,24 manat xərcləyir. Bura bankın keşbeki əlavə olunarsa, fərq daha da artır.
İkincisi, 2%-lik nağd endirim təxminən “ədalətli” həddir. Bu halda satıcıda kartla satışdakı qədər pul qalır (83,05 və 83,25 manat), alıcı üçün də qiymət demək olar ki, eynidir (97,25 və 97,33 manat). Yəni satıcının bank komissiyasını alıcı ilə bölüşdüyü nağd endirim təxminən bu ölçüdə olmalıdır.
Üçüncüsü, 5%-lik endirim çeksiz olanda vəziyyət tam dəyişir. Alıcı 2,33 manat qənaət etdiyini düşünür, satıcıda isə kartla satışla müqayisədə 11,75 manat artıq qalır. Bu fərqin mənbəyi bank komissiyası deyil, büdcəyə ödənilməyən ƏDV-dir. Satıcı bu vəsaitin kiçik hissəsini endirim şəklində alıcıya verir, böyük hissəsini özündə saxlayır. Alıcı isə ƏDV-nin qaytarılan hissəsini, keşbeki və ödənişin bank çıxarışında qalan sübutunu itirir. Mal qüsurlu çıxsa, çeksiz alışı sübut etmək də çətin olacaq.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: kartla ödənişin satıcıya real xərci var və bu xərc bankın komissiyasıdır. İnterçeync 1 iyun 2026-dan tavanla məhdudlaşdırılıb, amma satıcının bankına ödədiyi ümumi komissiya açıqlanmır və kiçik satıcılar üçün daha yüksək ola bilər. Kart komissiyası 1-2% səviyyəsindədirsə, bundan xeyli böyük nağd endirimi bank xərci ilə izah etmək çətindir. Satıcı kartı qəbul etməyəndə alıcı çek, ƏDV-nin qaytarılan hissəsi və keşbek kimi real faydaları itirir. Endirim olmayanda isə kart alıcı üçün nağddan sərfəlidir, çünki nağdsız ödənişdə ƏDV-nin 17,5%-i, nağd ödənişdə yalnız 5%-i geri qaytarılır.
Sübut edə bilmərik: satıcıların bankları ilə müqavilələrindəki faktiki komissiyaları, Azərbaycanda nağd pulun satıcıya neçəyə başa gəldiyini, nağd endirim edən konkret satıcının gəlirini bəyan edib-etmədiyini. Kartla ödənişə əlavə haqqı birbaşa qadağan edən qanun normasına açıq mənbələrdə rast gəlmədik və bu sual hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. İnterçeync tavanının satıcıların komissiyasını nə qədər azaltdığı və bunun qiymətlərə və nağd endirimlərə təsir edib-etmədiyi isə hələlik açıq sualdır. Buna yalnız satıcıların yeni müqavilə şərtləri və bazardakı qiymət praktikası cavab verə bilər.
Mənbələr
• Milli.az, interçeyncin yuxarı hədləri barədə Mərkəzi Bankın qərarının qüvvəyə minməsi (1 iyun 2026)
• Trend.Az, interçeyncin yuxarı həddinin azaldılması barədə Mərkəzi Bankın açıqlaması (iyun 2026)
• Ölkə.az, interçeync hədləri barədə şərh (aprel 2026)
• Qafqazinfo, POS-terminal komissiyaları üzrə bankların gəlirinə dair hesablama (2025)
• Oxu.az, bankların POS-terminal komissiyalarının siyahısı (BBN.az-a istinadla, 2017)
• Kommersiya bankının POS-terminal xidməti üzrə tarifləri
• Dövlət Vergi Xidməti, kartdan-karta ödəniş qəbul edən sahibkarlara xəbərdarlıq
• Dövlət Vergi Xidməti, nağdsız ödənişlərin POS-terminal vasitəsilə qəbulu üzrə nəzarət tədbirləri (noyabr 2024)
• İqtisadiyyat Nazirliyi, “ƏDV geri al” üzrə sual-cavab: 17,5% və 5% dərəcələri
• Dövlət Vergi Xidməti, nağdsız ödənişlər üzrə qaytarılan hissənin 17,5%-ə qaldırılması və illik nəticələr
• Vergiler.az, nağd ödənişlər üzrə qaytarılan hissənin 10%-dən 5%-ə endirilməsi
• Dövlət Vergi Xidməti, “ƏDV geri al” layihəsinin əvvəlki 15% və 10% dərəcələri
• Elektronika şəbəkəsinin çatdırılma və ödəniş şərtləri
• Oxu.az, elektronika şəbəkəsinin “nağd alışda endirim” kampaniyası
• Gulf Times, Qətər İqtisadiyyat və Ticarət Nazirliyinin kart ödənişinə əlavə haqq barədə xəbərdarlığı
• Kun.uz, Özbəkistanda kartla ödənişdə qiymət artımının qadağan edilməsi barədə qanun layihəsi (fevral 2021)
• Boston Federal Ehtiyat Bankı, “Who Gains and Who Loses from Credit Card Payments?” (2010)
• Deutsche Bundesbank, pərakəndə ticarətdə ödəniş üsullarının xərci barədə araşdırma
• Müəllif hesablamaları: 100 manatlıq alış üzrə dörd ssenari, nağd endirimin vergi ilə izahı üzrə ssenari