Regional Gəlir Bərabərsizliyi: Bakı və Regionlar Arasındakı Fərq. ARAŞDIRMA.

Azərbaycanda regional gəlir bərabərsizliyi haqqında adətən iki əks fikir səslənir. Birincisi, Bakı ilə regionlar arasında maaş fərqinin kəskin və dəyişməz olduğunu iddia edir. İkincisi isə, son onilliyin regional inkişaf proqramlarının bu fərqi aradan qaldırdığını güman edir. Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi cədvəllərinə əsaslanan bu tədqiqat göstərir ki, həqiqət bu iki fikrin heç birinə tam uyğun gəlmir: nominal əməkhaqqı fərqi həqiqətən azalıb, amma eyni zamanda rəsmi (muzdlu) əmək bazarının özü getdikcə daha çox Bakıda cəmləşib. Bu iki tapıntı bir-birinə zidd görünsə də, əslində fərqli sualların cavabıdır; bu fərqi anlamaq məqalənin əsas məqsədidir.
Metodoloji Qeyd: Nə Ölçürük, Nəyi Ölçmürük
Bu tədqiqatda istifadə olunan bütün rəqəmlər Dövlət Statistika Komitəsinin "Əmək bazarı" bölməsinin rəsmi cədvəllərindən (iqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə) birbaşa götürülüb. Bir neçə tərif aydınlaşdırılmalıdır. Birincisi, "iqtisadi rayon" DSK-nın özünün istifadə etdiyi bölgü vahididir və bir neçə inzibati rayon və şəhəri əhatə edir, məsələn "Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu" Mingəçevir şəhərini və altı ətraf rayonu birləşdirir. Bu, tək bir inzibati rayonla eyni şey deyil. İkincisi, "orta aylıq nominal əməkhaqqı" yalnız rəsmi işəgötürən vasitəsilə əməkhaqqı alan (muzdlu) işçiləri əhatə edir, özünüməşğul şəxsləri, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan ailə təsərrüfatlarını və qeyri-rəsmi sektoru əhatə etmir. Üçüncüsü, "muzdlu işçilərin sayı" ilə "işçi qüvvəsi" və "məşğul əhalinin sayı" fərqli göstəricilərdir, bu fərq aşağıda əsas rol oynayır.
Tapıntı Birinci: Nominal Fərq Azalıb
2024-cü il üzrə DSK-nın rəsmi cədvəlinə görə, iqtisadi rayonlar üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqı aşağıdakı kimidir: Bakı şəhəri 1 269,3 manat, Abşeron-Xızı iqtisadi rayonu 807,3 manat, Naxçıvan Muxtar Respublikası 782,4 manat, Şirvan-Salyan iqtisadi rayonu 727,6 manat, Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonu 722,5 manat, Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu 718,9 manat, Qazax-Tovuz iqtisadi rayonu 686,2 manat, Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonu 675,4 manat, Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu 647,6 manat, Qarabağ iqtisadi rayonu 645,3 manat, Lənkəran-Astara iqtisadi rayonu 634,6 manat, Mil-Muğan iqtisadi rayonu 634,5 manat, Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonu 622,1 manat, Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu isə 621,2 manat təşkil edib. Ölkə üzrə orta göstərici 1 009,4 manatdır.
Bu rəqəmlərin özü yeni deyil, oxşar sıralama əvvəlki tədqiqatlarda da müşahidə olunub. Amma DSK-nın cədvəli 2015-ci ildən bəri hər il üçün məlumat verdiyi üçün, fərqin zaman içində necə dəyişdiyini izləmək mümkündür; bu, əvvəlki araşdırmalarda görmədiyimiz bir şeydir. 2015-ci ildə Bakı şəhərinin əməkhaqqısı (666,8 manat) Mərkəzi Aran iqtisadi rayonunun əməkhaqqısından (259,4 manat) 2,57 dəfə yüksək idi. 2024-cü ilə gəldikdə bu nisbət 2,04 dəfəyə düşüb (1 269,3 manat və 621,2 manat). Eyni meyl Bakı ilə ölkə ortalaması arasında da görünür: 2015-ci ildə Bakının əməkhaqqısı ölkə ortalamasından 1,43 dəfə yüksək idi, 2024-cü ildə bu əmsal 1,26 dəfəyə enib.
Bunun səbəbi sadədir: 2015-2024 arasında Mərkəzi Aran iqtisadi rayonunun əməkhaqqısı nominal ifadədə 139,5 faiz artıb, halbuki Bakının artımı 90,4 faiz, ölkə ortalamasının artımı isə 116,2 faiz olub. Başqa sözlə, son onillikdə regionlarda əməkhaqqı faiz ifadəsində Bakıdan daha sürətli artıb, bu da nisbi fərqin daralmasına səbəb olub. Bu, son illərdə minimum əməkhaqqının dəfələrlə artırılması və aşağı bazadan başlayan regionların faiz artımının riyazi olaraq daha yüksək görünməsi ilə izah oluna bilər.
Tapıntı İkinci: Rəsmi Əmək Bazarının Cəmləşməsi
Yuxarıdakı tapıntı təkbaşına "vəziyyət yaxşılaşır" nəticəsinə aparsa da, DSK-nın başqa bir cədvəli fərqli bir tərəfi göstərir. 2024-cü ildə Bakı şəhərinin işçi qüvvəsindəki (əmək qabiliyyətli, işləmək istəyən əhali) payı ölkə üzrə cəmi 23,8 faiz təşkil edib (1 265 585 nəfər, ölkə üzrə 5 312 099 nəfərdən). Məşğul əhali baxımından bu pay 24,0 faizdir. Amma muzdlu, yəni rəsmi işəgötürən vasitəsilə əməkhaqqı alan işçilərin sayına baxdıqda, Bakının payı 55,2 faizə yüksəlir (982 563 nəfər, ölkə üzrə cəmi 1 780 341 nəfərdən).
Bu fərq təsadüfi deyil və vacib bir şeyi göstərir: Bakıdan kənarda yaşayan əhalinin gördüyü "məşğulluq" böyük ölçüdə rəsmi əməkhaqqı sisteminin xaricindədir, kənd təsərrüfatı özünüməşğulluğu, ailə təsərrüfatı və qeyri-rəsmi fəaliyyət formasındadır. Bu insanlar "məşğul əhali" statistikasına daxildir, amma "orta aylıq nominal əməkhaqqı" göstəricisinə təsir etmir, çünki bu göstərici yalnız muzdlu işçiləri əhatə edir. Deməli, birinci tapıntıdakı "fərq azalır" nəticəsi əslində ölkənin getdikcə kiçilən bir hissəsi, rəsmi əməkhaqqı alan işçilər üçün doğrudur, əhalinin daha böyük hissəsi isə bu müqayisənin ümumiyyətlə içində deyil.
Bu iki tapıntı arasındakı gərginlik məqalənin əsas nəticəsidir: Bakı ilə regionlar arasında "görünən" əməkhaqqı fərqi daralır, amma bunun səbəbi qismən ondan ola bilər ki, regionlarda rəsmi əməkhaqqı sisteminə daxil olan adam sayı nisbətən azdır; bu kiçik qrupun əməkhaqqısı sürətlə artıb, halbuki bu artım əhalinin əksəriyyətinə şamil olunmur.
Struktur Səbəb: Sektor Tərkibi
DSK-nın iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə əməkhaqqı cədvəlinə görə, 2024-cü ildə ən yüksək orta aylıq əməkhaqqı mədənçıxarma sənayesində (3 561,4 manat) müşahidə olunub, bunu maliyyə və sığorta fəaliyyəti (2 687,4 manat), nəqliyyat və anbar təsərrüfatı (1 392,5 manat), dövlət idarəetməsi (1 419,3 manat) və peşə-elmi-texniki fəaliyyət (1 711,2 manat) izləyib. Ən aşağı əməkhaqqı isə kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq sahəsində (611,7 manat) qeydə alınıb, bu, ölkə ortalamasının 60,6 faizinə bərabərdir.
Bu sektoral tərkib regional fərqi izah edən əsas amillərdən biridir. Mədənçıxarma sənayesi, maliyyə fəaliyyəti və peşəkar xidmətlər kimi yüksək maaşlı sahələrin əksəriyyəti Bakı və ətrafında (Abşeron yarımadasında) yerləşir, halbuki kənd təsərrüfatı, ən aşağı ödənişli sahə olaraq, regionların əmək bazarında daha böyük paya malikdir. Qeyd etmək lazımdır ki, DSK-nın bu cədvəli yalnız "mədənçıxarma sənayesi" adlı geniş təsnifatı verir, bu, neft-qazla yanaşı digər mədən növlərini də əhatə edir, neft-qaz sektoru üçün ayrıca, təcrid olunmuş rəqəm bu cədvəldə yoxdur.
Kənar Dəyərlər: Bərpa Olunan Ərazilər
Rayon səviyyəsində (iqtisadi rayondan fərqli olaraq) bəzi kənar dəyərlər diqqət çəkir: Daşkəsən rayonu (1 145,5 manat, Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonu daxilində), Xankəndi şəhəri (1 216,1 manat, ilk dəfə 2024-cü ildə məlumat dərc olunub) və Zəngilan rayonu (909,7 manat) ölkə ortalamasından xeyli yüksək əməkhaqqı göstərir. Bu, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri və bu işlərdə çalışan nisbətən kiçik sayda, yüksək maaşlı mütəxəssislərlə əlaqədardır. Məsələn, Ağdərə rayonunda 2024-cü ildə cəmi 125 nəfər muzdlu işçi qeydə alınıb, bu qədər kiçik say bir neçə yüksək maaşlı vəzifənin orta göstəricini kəskin yuxarı çəkməsinə imkan verir. Bu rəqəmləri həmin iqtisadi rayonun ümumi ortalaması ilə qarışdırmaq metodoloji səhv olardı.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: DSK-nın rəsmi cədvəllərinə əsasən, 2015-2024 arasında Bakı ilə regionlar arasındakı nominal əməkhaqqı fərqi ölçülə bilən şəkildə azalıb. Eyni zamanda, rəsmi (muzdlu) əmək bazarının Bakıda cəmləşmə dərəcəsi (55,2 faiz) əhalinin və işçi qüvvəsinin Bakıdakı payından (23,8-24,0 faiz) xeyli yüksəkdir, bu, regionlarda məşğulluğun böyük hissəsinin rəsmi əməkhaqqı statistikasının xaricində qaldığını göstərir.
Sübut edə bilmərik: Bu tədqiqat mülkiyyət növü üzrə (dövlət/özəl) məşğulluq bölgüsünü regional səviyyədə əldə edə bilmədi, DSK-nın əldə etdiyimiz cədvəli yalnız ölkə üzrə cəmi rəqəmi verir (2023-cü il üçün 51,6 faiz dövlət, 48,4 faiz qeyri-dövlət), bunun Bakı və regionlar arasında necə bölündüyünü göstərmir. Bundan başqa, "nominal əməkhaqqı" real alıcılıq qabiliyyətini əks etdirmir, Bakıda yaşayış xərcləri (xüsusilə mənzil) regionlardan yüksəkdir, bu, nominal fərqin real fərqdən nə dərəcədə fərqləndiyini bu tədqiqatın hüdudlarından kənarda saxlayır. Həmçinin, "muzdlu işçi" statistikası qeyri-rəsmi məşğulluğu, kənd təsərrüfatı özünüməşğulluğunu və pay evində çalışan ailə üzvlərini əhatə etmir, bu qrupların gəlir səviyyəsi haqqında bu tədqiqat heç bir iddia irəli sürmür.
Mənbələr
Rəsmi mənbələr (Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, "Əmək bazarı" bölməsi, birbaşa rəsmi cədvəllər):
İqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqı (2015-2024)
İqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə muzdlu işçilərin sayı (2015-2024)
İqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə işçi qüvvəsinin sayı (2015-2024)
İqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə məşğul əhalinin sayı (2015-2024)
İqtisadi rayonlar və inzibati ərazi vahidləri üzrə işsiz əhalinin sayı (2015-2024)
İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqı (2010-2024)
Mülkiyyət növləri üzrə muzdla işləyənlərin sayı (2023)
Bu cədvəllərin hamısı stat gov 2az saytının "Əmək bazarı" bölməsindən birbaşa yüklənib, ikinci əl mənbə istifadə olunmayıb.
Müəllif hesablamaları: Finera az, nisbət (Bakı/region), faiz dəyişikliyi və pay hesablamaları (2026).