Ali Təhsildə Qadın-Kişi Bərabərliyi Yaranıb, Bəs Əməkhaqqı Fərqi Niyə Qapanmır? ARAŞDIRMA.

Azərbaycanda təhsil bərabərliyi barədə danışanda, adətən uğur hekayəsi eşidilir: qızlar oğlanlarla bərabər, bəzən onlardan da çox ali təhsilə qəbul olur. Bu doğrudur. Amma DSK-nın əməkhaqqı cədvəllərinə baxanda, təhsildəki bu bərabərliyin gəlirə birbaşa keçmədiyi görünür. Eyni iqtisadi fəaliyyət sahəsində çalışan qadın və kişilərin orta əməkhaqqı arasında da fərq qalır.
Metodoloji Qeyd
Rəqəmlər DSK-nın "Təhsil" və "Əmək bazarı" bölmələrindən götürülüb, 2024-cü il məlumatları əsasdır. Təhsil bərabərliyi üçün iki fərqli göstərici istifadə olunub: ali məktəbə yeni qəbul olanların cins bölgüsü və məşğul əhali daxilində təhsil səviyyəsinin cins bölgüsü. Əməkhaqqı üçün isə muzdlu işçilərin iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə, cins bölgüsündə orta aylıq nominal əməkhaqqı cədvəli əsas götürülüb.
Vacib məhdudiyyət: DSK-nın açıq cədvəllərində "təhsil səviyyəsi və cins üzrə əməkhaqqı" birbaşa kəsişməsi (yəni ali təhsilli qadının orta əməkhaqqı ilə ali təhsilli kişinin orta əməkhaqqının birbaşa müqayisəsi) yoxdur. Ona görə bu araşdırma iki ayrı, amma bir-birini tamamlayan faktı yan-yana qoyur: təhsil səviyyəsində bərabərlik və sektor daxilində əməkhaqqı fərqi.
Tapıntı Birinci: Təhsildə Bərabərlik Artıq Reallıqdır
2024-cü ildə ümumi təhsil müəssisələrini bitirib ali məktəbə qəbul olan tələbələrin 52,6 faizi qadın, 47,4 faizi kişi olub. Bakı şəhəri üzrə bu nisbət 53,4 faizə qədər qadın xeyrinə yüksəlir.
Məşğul əhalinin təhsil səviyyəsi cədvəlinə görə isə mənzərə demək olar tam bərabərdir: məşğul qadınların 17,3 faizi, məşğul kişilərin 17,0 faizi ali təhsillidir. Ali təhsilli məşğul əhali daxilində qadın-kişi nisbəti 48,3 faiz ilə 51,7 faizdir, bu, ümumi məşğul əhalinin gender tərkibinə (48% qadın, 52% kişi) demək olar tam uyğundur. Yəni ali təhsil artıq kişilərin üstünlük təşkil etdiyi sahə deyil, əmək bazarına daxil olan əhalinin təhsil strukturunda gender fərqinin əsas izahı kimi görünmür. Bəs onda əməkhaqqı fərqi niyə qalır?
Tapıntı İkinci: Əməkhaqqı Fərqi Hər Sektorda Var
Muzdlu işçilərin iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə orta aylıq əməkhaqqı cədvəlinə görə, ölkə üzrə qadınların orta əməkhaqqı 796,7 manat, kişilərin isə 1155,9 manatdır. Qadınların əməkhaqqı kişilərinkinin 68,9 faizini təşkil edir.
Diqqətəlayiq olan budur ki, bu fərq təkcə ümumi ortalamada deyil, demək olar hər bir ayrıca sektorda təkrarlanır:
Ən kiçik fərq təhsil sahəsindədir, qadınların əməkhaqqı kişilərin 89,1 faizidir (qadın 730,9 manat, kişi 820,2 manat)
Dövlət idarəetməsi və müdafiədə nisbət 85,6 faizdir
Ən böyük fərq peşə, elmi və texniki fəaliyyət sahəsindədir, qadınların əməkhaqqı kişilərin cəmi 52 faizidir (qadın 1128,8 manat, kişi 2171,4 manat)
Maliyyə və sığorta fəaliyyətində nisbət 56,2 faizdir (qadın 1812,9 manat, kişi 3225,8 manat)
Emal sənayesində 60,9 faiz
21 sektordan heç birində qadınların əməkhaqqı kişilərin əməkhaqqının 90 faizinə çatmır, nisbət 52 faizdən 89,1 faizə qədər dəyişir. Yəni "qadınlar aşağı ödənişli sektorlarda cəmləşib" arqumenti fərqin yalnız bir hissəsini izah edir, çünki hətta ən yüksək bərabərlik olan təhsil sektorunda belə fərq qalır.
Struktur Amil: Sektor Seçimi Hələ Də Güclü Təsir Göstərir
Fərqin bir hissəsi sektorlar arası bölgüdən qaynaqlanır. Qadınlar nisbətən aşağı ödənişli sahələrdə (kənd təsərrüfatı, təhsil, ticarət) cəmləşib, kişilər isə mədənçıxarma, maliyyə, informasiya-rabitə kimi yüksək ödənişli sahələrdə üstünlük təşkil edir. Amma bu, eyni sektor daxilində qalan fərqi izah etmir. Sektor daxilindəki fərqin arxasında hansı amillərin (vəzifə pilləsi, iş stajı, tam və ya yarımştat iş rejimi, məzuniyyət fasilələri) nə qədər çəki daşıdığını, mövcud açıq cədvəllər ayrıca göstərmir.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: DSK-nın rəsmi cədvəllərinə görə, ali təhsilə qəbulda və məşğul əhalinin təhsil strukturunda qadın-kişi nisbəti artıq demək olar bərabərdir. Eyni zamanda, hər bir iqtisadi fəaliyyət növü daxilində qadınların orta əməkhaqqı kişilərinkindən aşağıdır, qadınların əməkhaqqının kişilərin əməkhaqqına nisbəti sektordan asılı olaraq 52 faizdən 89,1 faizə qədər dəyişir.
Sübut edə bilmərik: bu sektor-daxili fərqin nə qədərinin eyni vəzifədə fərqli ödənişdən, nə qədərinin isə qadınların həmin sektor daxilində daha aşağı vəzifələrdə cəmləşməsindən qaynaqlandığını, çünki DSK-nın açıq cədvəlləri əməkhaqqını vəzifə səviyyəsi üzrə cins bölgüsündə vermir. Bu, "eyni işə fərqli maaş" ilə "eyni sektorda fərqli vəzifə" arasındakı fərqi ayırmaq üçün əlavə, daha detallı məlumat tələb edir.
Mənbələr
DSK, "2024-cü ildə iqtisadi fəaliyyət növləri və cins üzrə muzdlu işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqı"
DSK, "Məşğul əhalinin təhsil səviyyəsi və cins üzrə bölgüsü"
DSK, "2024-cü ildə ümumi təhsil müəssisələrini bitirmiş və ali təhsil müəssisələrinə qəbul olunmuş tələbələrin cins üzrə bölgüsü, iqtisadi rayonlar üzrə"
DSK, "Dövlət və qeyri-dövlət ali təhsil müəssisələrinin tələbələrinin tərkibində qadınların sayı" (2000/2001-2024/2025)
Müəllif hesablamaları: sektor üzrə nisbətlərin müqayisəsi (2026).