Kantilyon Effekti və Yeni Çap Olunan Pulun Gizli Kastası.

İnflyasiya haqqında danışanda adətən hamının ağlına eyni bəsit ssenari gəlir: Mərkəzi Bank pul çap edir, dövriyyədəki pul kütləsi artır və ölkədəki bütün qiymətlər eyni andda, eyni tempdə yüksəlir. Lakin real maliyyə dünyası heç də belə xətti və ədalətli işləmir. 18-ci əsrdə yaşamış iqtisadçı Riçard Kantilyon (Richard Cantillon) sübut etmişdir ki, yeni yaradılan pul iqtisadiyyata hamı üçün eyni saniyədə və bərabər şəkildə daxil olmur. Pulun sistemə ilk girdiyi nöqtə ilə ən son çatdığı kütlə arasında nəhəng bir zaman və struktur uçurumu var.
Bunu müasir bankçılıq və kapital bazarları üzərindən canlandıraq.
Mərkəzi banklar monetar genişlənməyə gedəndə (faizləri salıb bazara ucuz likvidlik ötürəndə), bu yeni və ucuz pula ilk əli çatanlar maliyyə piramidasının ən təpəsində dayananlardır: nəhəng holdinqlər, investisiya fondları və böyük kommersiya bankları. Bu kasta hələ inflyasiya dalğası bazarı vurmamış, yəni qiymətlər köhnə səviyyədə sabit qaldığı an həmin ucuz pulla real aktivləri, daşınmaz əmlakı, səhmləri, zavodları və torpaqları sürətlə satın alır.
Həmin pul zəncirvari şəkildə kreditlər, maaşlar və satınalmalar vasitəsilə iqtisadiyyatın ən alt qatına, sıravi vətəndaşa və kiçik biznesə çatana qədər isə aylar keçir. Pul aşağı təbəqənin cibinə daxil olduğu an, yuxarı kastanın kütləvi alışları ucbatından artıq bazardakı hər şeyin qiyməti kosmik həddə çatmış olur. Yəni axırıncı bənddə dayananlar yeni pulu alanda, onun alıcılıq qabiliyyəti yarıbölünmüş vəziyyətdə olur.
Maliyyə və riyazi baxımdan Cantillon effektini pulun zamana görə paylanma funksiyası tərəfindən yaradılan real alıcılıq qabiliyyətinin itkisi (P_{loss}) ilə ifadə edə bilərik:
P_loss = Integral [ ( dI(t)/dt - dP(t)/dt ) * e^(-r*t) ] dt
Burada dI(t)/dt pulun şəxsə çatma sürəti, dP(t)/dt isə bazardakı qiymət artımının (inflyasiyanın) sürətidir. Piramidanın başında dayanan maliyyə institutları üçün zaman t = 0 həddinə yaxındır. Bu anda qiymət artımı sıfıra bərabər olduğu üçün (dP/dt = 0), onların qazandığı real alıcılıq qabiliyyəti maksimum olur. Lakin pul zənciri uzandıqca və zaman (t) artdıqca, inflyasiya sürəti pulun gəliş sürətini üstələyir. Nəticədə funksiya mənfiyə doğru gedir; yəni son istehlakçı yeni pulu əldə etdiyi an əslində daha da yoxsullaşmış olur.
Cantillon effektinin yaratdığı 3 qaçılmaz makroiqtisadi reallıq:
Gizli Sərvət Transferi: İnflyasiya sadəcə rəqəmlərin böyüməsi deyil. O, pulun ilkin sahibləri (zənginlər) xeyrinə, pulun son sahiblərindən (orta və aşağı təbəqədən) edilən gizli və vergisiz sərvət transferidir.
Aktiv Qiymətlərinin Şişməsi: Ucuz pul real istehlak bazarına girməzdən əvvəl kapital bazarlarında ilişib qalır. Şirkətlərin fundamental göstəriciləri böyümədiyi halda, səhm və əmlak bazarlarında süni köpüklərin yaranmasının əsas səbəbi məhz bu ilkin kasta tərəfindən edilən aqressiv alışlardır.
Struktur Bərabərsizliyi: Kiçik və orta biznes subyektləri böhrandan çıxmaq üçün baha və ağır şərtlərlə kredit tapa bilmədiyi halda, nəhəng korporasiyaların "bazar təhlükəsizliyi" adı altında ən ucuz resursları mənimsəməsi iqtisadi rəqabəti tamamilə məhv edir.