Dövlət Büdcəsi ARDNF-dən Nə Qədər Asılıdır? (ARAŞDIRMA)

Fondun əsas funksiyalarından biri hər il dövlət büdcəsinə transfert etməkdir, bu transfert büdcə gəlirlərinin nə qədərini təşkil edir sualı, ilk baxışdan texniki görünsə də, ölkənin dövlət büdcəsinin neft gəlirlərindən asılılığını qiymətləndirmək üçün mühüm göstəricilərdən biridir. Bu tədqiqatda 2003-2025-ci illər üzrə ARDNF-in dövlət büdcəsinə köçürdüyü məbləğ, bu məbləğin büdcə gəlirlərində tutduğu pay və bu payın illər üzrə necə dəyişdiyi araşdırılır.
Metodoloji Qeyd: ARDNF Transferti Nədir
ARDNF-in gəlirləri əsasən Azərbaycan Respublikasının payına düşən karbohidrogenlərin satışından əldə edilən gəlirlərdən, xarici şirkətlərin ödədiyi bonus ödənişlərindən və Fondun idarə etdiyi valyuta ehtiyatlarının investisiya gəlirindən formalaşır. Fond hər il dövlət büdcəsinə transfert şəklində vəsait köçürür, bu, Azərbaycan Prezidentinin illik sərəncamı ilə təsdiqlənən bir məbləğdir. Vacib bir nüans var: bu transfert dövlət büdcəsinin "neft-qaz gəlirləri" bölməsinin yalnız bir hissəsidir, çünki büdcəyə ARDNF-in ötürdüyü məbləğdən əlavə, dövlət neft şirkətinin (SOCAR) və hasilatın pay bölgüsü sazişləri üzrə podratçı şirkətlərin birbaşa ödədiyi vergilər də daxildir. Ona görə bu tədqiqatda hesablanan faiz, dövlət büdcəsinin cəmi "neft-qaz asılılığını" deyil, məhz ARDNF transfertinin xüsusi payını göstərir, bu, adətən daha geniş neft-qaz asılılığı göstəricisindən aşağı çıxır.
Metodoloji Qeyd: Məlumat Mənbələri və Hesablama Əsası
2003-2021-ci illər üçün ARDNF-in transfert məbləği və bu məbləğin büdcə gəlirlərindəki payı birbaşa Fondun 2021-ci il illik hesabatındakı rəsmi qrafiklərdən götürülüb, bu qrafiklər hər il təkrarlanaraq bütün tarixi seriyanı əks etdirir. 2022-2025-ci illər üçün isə iki fərqli mənbə birləşdirilib: Dövlət Statistika Komitəsinin dövlət büdcəsinin illik gəlir cəmi cədvəli və ARDNF-in illik icra hesabatlarına istinad edən mətbuat materialları, xüsusən Baku Research Institute-un 2024-cü il büdcəsinin icrası ilə bağlı təhlili. 2024-cü il üçün transfert məbləği (12 781 mln manat) və faizi (34,4%) rəsmi mənbədən dəqiq göstərilib, 2022 və 2023-cü illər üçün isə bu rəqəm 2024-cü illə müqayisə fərqlərindən (2024-cü il transferti 2023-cü ildən 1043,4 mln manat, 2022-ci ildən isə 4858 mln manat çox olub) tərs hesablama yolu ilə təxmini bərpa edilib, ona görə bu iki il üçün rəqəmlər dəqiq deyil, təxminidir. 2025-ci il üçün rəqəm (14 481 mln manat) prezident sərəncamı ilə təsdiqlənmiş faktiki icra məbləğidir, amma bu ilin ümumi büdcə gəliri hələ rəsmi olaraq bağlanmadığından, faiz hesablaması təxmini xarakter daşıyır.
Nəticələr: 2003-2025 Dövrü Üzrə Trend
2003-cü ildə ARDNF-in transferti cəmi 100 mln manat təşkil edib, bu, büdcə gəlirlərinin 8,2 faizinə bərabər olub, çünki o dövrdə Azəri-Çıraq-Günəşli yatağının hasilatı hələ ilkin mərhələdə idi. 2006-cı ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri istifadəyə verildikdən sonra transfert 585 mln manata qalxıb, amma payı hələ 15,1 faiz civarında qalıb. Əsas sıçrayış 2008-ci ildə baş verib, transfert 3800 mln manata, payı isə 35,3 faizə çatıb, bu, ACG yatağının tam istismara verilməsi ilə üst-üstə düşür. Bundan sonra pay sürətlə artmağa davam edib, 2009-cu ildə 47,6 faiz, 2011-2013-cü illər arasında isə 57-58 faiz civarında sabitləşib, bu, ARDNF transfertinin büdcə gəlirlərinin yarıdan çoxunu təşkil etdiyi ən yüksək dövr olub. 2014-cü ildən etibarən qlobal neft qiymətlərinin çökməsi və manatın devalvasiyası ilə payda tədrici düşüş başlayıb, 2017-ci ildə 36,9 faizə qədər enib, bu, 2008-ci ildən sonrakı ən aşağı səviyyə olub. 2018-2020-ci illər arasında pay yenidən 47-49 faiz aralığına qalxıb, 2020-ci ildə pandemiya dövründə büdcə gəlirlərinin ümumi həcmi kiçildiyi üçün ARDNF-in nisbi payı 49,4 faizə çatıb. 2021-ci ildə pay 43,0 faizə düşüb. 2022-ci ildə isə kəskin bir dəyişiklik baş verib, hesablamamız transfertin payının təxminən 25,8 faizə qədər aşağı düşdüyünü göstərir, bu, bütün 2008-ci ildən sonrakı dövrün ən aşağı nöqtəsidir. 2023-cü il üçün hesablamamız təxminən 33,3 faiz göstərir, 2024-cü ildə isə pay dəqiq rəsmi göstəricilərlə 34,4 faizə çatıb. 2025-ci il üçün hesablamamız təxminən 36,9 faiz civarında bir rəqəm göstərir, amma bu, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, ilin büdcə gəliri hələ rəsmi bağlanmadığı üçün ehtiyatla oxunmalıdır.
Əsas Tapıntı: 2022-ci İlin Anomaliyası Nəyi Göstərir
Buradakı ən maraqlı məqam 2022-ci ildəki kəskin düşüşdür, çünki bu, ilk baxışdan gözlənilənin əksinədir. 2022-ci il qlobal enerji qiymətlərinin Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra kəskin artdığı il olub, məntiqlə desək, yüksək neft qiymətləri ARDNF-in gəlirlərini artırmalı və deməli transfertin də artmasına səbəb olmalı idi. Amma faktiki olaraq baş verən başqa cür olub: yüksək qiymətlər hasilatın pay bölgüsü sazişləri çərçivəsində Şahdəniz və ACG layihələrinin podratçı şirkətlərinin ödədiyi mənfəət vergisini kəskin artırıb, bu vergi 2022-ci ildə təkcə bu iki layihədən 5,4 mlrd manat təşkil edib. Bu əlavə gəlir mənbəyi dövlət büdcəsinin neft-qaz gəlirləri bölməsini artırıb, amma bu artım ARDNF-in özündən deyil, SOCAR-ın və podratçı şirkətlərin birbaşa ödədiyi vergilərdən qaynaqlanıb. Nəticədə, ARDNF-dən tələb olunan transfert məbləği azaldılıb. Bu, ARDNF transferti göstəricisinin təkbaşına "neft asılılığı" barədə tam mənzərə vermədiyini göstərən konkret bir nümunədir: eyni il ərzində ümumi neft-qaz asılılığı, çox güman ki, azalmayıb, sadəcə asılılığın hansı kanaldan (ARDNF transferti, yoxsa birbaşa vergi ödənişləri) keçdiyi dəyişib.
Bu tapıntını daha geniş kontekstə yerləşdirmək üçün "qeyri-neft büdcə kəsiri" göstəricisi faydalıdır. ARDNF-in 2017-ci il hesabatına görə, əgər ARDNF-in gəlirləri büdcə hesablamasından tamamilə çıxarılsaydı, 2017-ci ildə icmal büdcənin kəsiri qeyri-neft ÜDM-in 29,9 faizinə bərabər olardı, 2016-cı ildə isə bu rəqəm 25,4 faiz civarında olub. Başqa sözlə, ARDNF-in gəlirləri çıxarılan təqdirdə, dövlətin qeyri-neft iqtisadiyyatının həcminə nisbətdə kəsiri onda birdən çox olardı, bu, ARDNF transferti faizinin göstərdiyindən qat-qat dərin bir struktur asılılığı ortaya qoyur.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: 2003-2021-ci illər üçün rəqəmlər ARDNF-in öz rəsmi hesabatından götürülüb və dəqiqdir, bu dövr üzrə transfertin büdcə gəlirlərindəki payı 7,3 faizdən (2005) 58,2 faizədək (2013) dəyişib, bu, iki dəfədən çox bir amplitudadır. 2024-cü il üçün rəqəm də dəqiqdir və rəsmi mənbədən təsdiqlənib. 2022-ci ildəki kəskin düşüş zaman etibarilə podratçı şirkətlərin mənfəət vergisi ödənişlərinin sıçrayışı ilə üst-üstə düşür, bu əlaqə ARDNF-in öz hesabatında və müstəqil təhlildə ayrıca izah olunub, ona görə bu, sadəcə təsadüfi bir korrelyasiya deyil, sənədləşmiş bir mexanizmdir.
Sübut edə bilmərik: 2022 və 2023-cü illər üçün istifadə olunan rəqəmlər birbaşa rəsmi mənbədən deyil, 2024-cü il rəqəminin əvvəlki illərlə fərqindən tərs hesablama yolu ilə bərpa edilib, ona görə bu iki ilin dəqiq rəqəmləri ARDNF-in rəsmi hesabatı dərc olunana qədər təsdiqlənməmiş qalır. 2025-ci il üçün faiz hesablaması ilin ümumi büdcə gəliri rəsmi olaraq bağlanmadan əvvəl aparılıb, ona görə təxminidir. Bu tədqiqat yalnız ARDNF-in birbaşa transfertini əhatə edir, SOCAR-ın və podratçı şirkətlərin birbaşa ödədiyi neft-qaz vergilərini daxil etmir, ona görə "ümumi neft-qaz asılılığı" barədə deyil, yalnız "ARDNF kanalı ilə keçən asılılıq" barədə nəticə çıxarır, bu iki göstərici, 2022-ci il nümunəsinin göstərdiyi kimi, əks istiqamətlərdə belə hərəkət edə bilər. Nəhayət, "qeyri-neft büdcə kəsiri" göstəricisi yalnız 2016 və 2017-ci illər üçün mövcuddur, bu göstəricinin digər illər üzrə tarixi seriyası bu tədqiqatda yoxdur, ona görə onun zaman içində necə dəyişdiyini müəyyən etmək mümkün olmayıb.
Mənbələr
Rəsmi mənbələr: Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu, 2021-ci il üzrə İllik Hesabat, Qrafik 4.3.3, 4.3.4 və 4.3.5 (ARDNF-in dövlət büdcəsinə transfertinin 2003-2021-ci illər üzrə bölgüsü və büdcə gəlir-xərclərindəki payı). Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi, Dövlət büdcəsinin gəlir və xərcləri cədvəli, 2020-2025-ci illər (stat,gov,az/source/finance/). Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ARDNF-in 2025-ci il büdcəsinin icrası haqqında sərəncamı.
Analitik mənbə: Baku Research Institute, "What Explains the Increase in Non-Oil Revenues of Azerbaijan's State Budget?", 19 avqust 2025 (2024-cü il üzrə ARDNF transferti, podratçı şirkətlərin mənfəət vergisi və büdcə gəlirlərinin strukturu barədə məlumat).
Müəllif hesablamaları: Finera,az, 2022 və 2023-cü illər üçün ARDNF transferti məbləğinin tərs hesablama yolu ilə bərpa edilməsi və büdcə gəlirlərinə nisbətdə faizin hesablanması metodologiyası (2026).