Bir ölkənin valyutası niyə rezerv valyutaya çevrilə bilmir?

Tarix göstərir ki, rezerv valyuta statusu qazanmaq illərlə formalaşan etimadın nəticəsidir. XIX əsrdə bu rolu Britaniya funt sterlinqi oynayırdı. Britaniya İmperiyasının qlobal ticarətdə dominant mövqeyi və Londonun maliyyə mərkəzi olması funtu beynəlxalq sistemin əsas valyutasına çevirmişdi. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra isə iqtisadi və siyasi güc ABŞ-a keçdi və dollar yeni qlobal standart oldu.
Bu gün Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatlarına görə, dünya mərkəzi banklarının valyuta ehtiyatlarının təxminən 58%-i ABŞ dollarında saxlanılır. Müqayisə üçün, avronun payı təxminən 20%, Çin yuanının payı isə 3%-dən aşağıdır. Halbuki Çin dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatıdır.
Bunun səbəbi təkcə iqtisadi ölçü deyil. Rezerv valyuta olmaq üçün bir neçə əsas şərt lazımdır. İlk növbədə, qlobal investorlar həmin valyutaya və onu buraxan dövlətə uzunmüddətli etibar etməlidir. İnsanlar və institutlar bilməlidir ki, bu gün aldıqları aktivin hüquqi qorunması və likvidliyi illər sonra da qüvvədə qalacaq.
İkinci vacib amil maliyyə bazarlarının dərinliyidir. ABŞ xəzinədarlıq istiqrazları bazarı dünyanın ən böyük və ən likvid maliyyə bazarlarından biridir. Trilyonlarla dollar vəsait istənilən vaxt bu bazara daxil ola və ya çıxa bilir. Bu ölçüdə alternativ bazar yaratmaq isə olduqca çətindir.
Üçüncü faktor beynəlxalq ticarətdir. Neftdən tutmuş bir çox xammala qədər qlobal ticarətin böyük hissəsi dollarla qiymətləndirilir. Bu vəziyyət dollar üçün əlavə tələb yaradır və onun mövqeyini daha da gücləndirir.
Son illərdə dedollarizasiya mövzusu daha çox müzakirə olunur. BRICS ölkələri və bəzi inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar ticarətdə milli valyutaların istifadəsini artırmağa çalışırlar. Buna baxmayaraq, ekspertlərin əksəriyyəti hesab edir ki, dolların mövqeyinə ciddi alternativ yaratmaq qısa müddətdə mümkün görünmür.
Əslində rezerv valyuta statusu iqtisadi gücdən daha çox etimad məsələsidir. Bir ölkə böyük iqtisadiyyata sahib ola bilər, amma investorlar onun hüquq sisteminə, maliyyə bazarlarına və siyasi sabitliyinə tam güvənmirsə, həmin valyuta qlobal ehtiyat valyutasına çevrilməkdə çətinlik çəkəcək.
2026-cı ildə qlobal maliyyə sistemində ən maraqlı suallardan biri də budur: dolların dominantlığı zəifləyirmi, yoxsa onun yerini doldura biləcək alternativ hələ də formalaşmayıb?