Azərbaycanda Biznes Açmaq Nə Qədər Davamlıdır? Rəsmi Statistikaya Əsasən Qeydiyyat və Ləğvetmə Dinamikası

Azərbaycanda hər il on minlərlə yeni sahibkarlıq subyekti qeydiyyatdan keçir, amma diqqət adətən yalnız "neçə yeni biznes açılıb" göstəricisinə yönəlir, qeydiyyatı ləğv olunan subyektlərin dinamikası isə nisbətən az təhlil olunur. Dövlət Statistika Komitəsinin "Sahibkarlıq" bölməsinin rəsmi cədvəlləri bu tarazlığı düzəltməyə imkan verir: qeydiyyat və ləğvetmə axınları, sektor üzrə bölgü və illər üzrə fəaliyyətini davam etdirən müəssisələrin sayı. Bu araşdırma bizneslərin faktiki sağqalma ehtimalını deyil, rəsmi qeydiyyat və ləğvetmə dinamikasını təhlil edir.
Metodoloji Qeyd: Nəyi Ölçürük
Bu tədqiqatda istifadə olunan rəqəmlər DSK-nın mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri (MKOS) üzrə rəsmi cədvəllərindən götürülüb. Bir neçə tərif dəqiqləşdirilməlidir. Birincisi, DSK-nın təsnifatında "kiçik" və "orta" sahibkarlıq subyektləri həmişə hüquqi şəxslərdir, fərdi sahibkarlar bu kateqoriyalara heç vaxt düşmür, onlar ölçüsündən asılı olmayaraq "mikro" sinifinə aid edilir. Bu o deməkdir ki, "mikro" kateqoriyası özündə həm kiçik hüquqi şəxsləri, həm də fərdi sahibkarları birləşdirir, bu iki qrupun davranışı (xüsusilə qeydiyyat və ləğvetmə tezliyi) əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. İkincisi, "fəaliyyətdə olan" (aktiv) müəssisələrin sayı ilə "qeydiyyatda olan" (bütün tarixi qeydiyyat) arasında böyük fərq var, bu tədqiqat yalnız aktiv müəssisələr üzərində qurulub.
Ümumi Mənzərə: Nə Qədər Biznes Var?
2024-cü ilin sonuna Azərbaycanda fəaliyyətdə olan mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin ümumi sayı 424 437 olub (2023-cü ildə 401 149), bunun 410 913-ü mikro, 9 737-si kiçik, 3 787-si orta sahibkarlıq subyektidir. Struktur baxımından bu, kəskin piramidadır: fəaliyyətdə olan bütün subyektlərin 96,8 faizi mikro, 2,3 faizi kiçik, cəmi 0,9 faizi isə orta sahibkarlıqdır. Bu subyektlər 2024-cü ildə 417 800 nəfəri işlə təmin edib və 21,1 milyard manat əlavə dəyər yaradıb, orta aylıq nominal əməkhaqqı isə 824,2 manat olub (ölkə üzrə ümumi əməkhaqqı ortalamasından, 1 009,4 manatdan, aşağı, çünki MKOS sektoru nisbətən aşağı maaşlı sahələrdə cəmləşib).
Qeydiyyat və Ləğvetmə Axını
2023-cü ildə 125 159 yeni sahibkarlıq subyekti qeydiyyatdan keçib (15 947 hüquqi şəxs, 109 212 fərdi sahibkar), eyni ildə 21 000 subyekt ləğv edilib. 2024-cü ildə isə yeni qeydiyyat 99 049-a düşüb (14 504 hüquqi şəxs, 84 545 fərdi sahibkar), ləğvetmə isə 24 976-ya yüksəlib. Başqa sözlə, 2023-2024 arasında yeni qeydiyyat 20,9 faiz azalıb, ləğvetmə isə 18,9 faiz artıb. Bu dəyişikliklərin səbəblərini isə mövcud məlumatlar əsasında müəyyən etmək mümkün deyil.
Son illərin məlumatları göstərir ki, bu dalğalanma yalnız 2024-cü ilə məxsus deyil. Məsələn, 2020-ci ildə 167 475 yeni subyekt qeydiyyatdan keçib (bunun yalnız 9 304-ü hüquqi şəxs olub, qalan 158 171-i fərdi sahibkar), 2021-ci ildə bu rəqəm 118 719-a düşüb. Fərdi sahibkar qeydiyyatındakı bu kəskin enib-qalxma, hüquqi şəxs qeydiyyatındakı nisbətən sabit trenddən (2020: 9 304, 2021: 11 865, 2022: 15 803, 2023: 15 947, 2024: 14 504) fərqli olaraq, çox güman ki, vergi qeydiyyatı qaydalarındakı dəyişikliklərlə və fərdi sahibkarların bir hissəsinin fəaliyyətini rəsmiləşdirmə/dayandırma davranışı ilə bağlıdır, bunu bu tədqiqatın hüdudlarında dəqiq izah etmək mümkün deyil.
Sektorlar Üzrə Qeydiyyat-Ləğvetmə Nisbəti
Sektor üzrə qeydiyyat-ləğvetmə balansını ölçmək üçün bir üsul hər sahədə 2024-cü ildə ləğv edilən subyektlərin sayını həmin sahədə eyni ildə yeni qeydə alınanların sayına nisbətdə göstərməkdir. Bu, konkret müəssisələrin sağqalma ehtimalını göstərmir, çünki 2024-cü ildə ləğv edilən subyekt il əvvəl deyil, məsələn 2010-cu ildə yaradılmış ola bilər. Bu nisbət sadəcə həmin ilin özündəki axınların (biznes dövriyyəsinin) nə dərəcədə intensiv olduğunu göstərir: nisbət nə qədər yüksəkdirsə, sektorda həmin il ərzində ləğvetmə axını yeni qeydiyyat axınına nisbətən bir o qədər güclüdür.
Bu hesablamaya görə ən yüksək nisbət daşınmaz əmlakla əlaqədar əməliyyatlar sahəsindədir: 2024-cü ildə ləğv olunan subyektlərin sayı (505) həmin il yeni qeydiyyata alınan subyektlərin sayının (944) 53,5 faizinə bərabər olub. Bu göstərici həmin il üzrə axınların nisbətidir və yeni yaradılan müəssisələrin sağqalma ehtimalını göstərmir. Onu səhiyyə və sosial xidmətlər (38,4 faiz) və istirahət-turizm (26,0 faiz) izləyir. Bu nisbətin ən aşağı olduğu sahə təhsildir: 2 426 yeni qeydiyyata qarşı cəmi 330 ləğvetmə, yəni 13,6 faiz, bütün sahələr arasında ən aşağı göstərici. Sənaye (18,8 faiz) və informasiya-rabitə (18,1 faiz) də nisbətən aşağı göstəricili sahələr sırasındadır.
Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq sahəsi ayrıca diqqətə layiqdir, çünki bu sahədə həm ən çox yeni qeydiyyat (2024-cü ildə 38 557), həm də ən çox ləğvetmə (10 380) müşahidə olunub, nisbət 26,9 faiz təşkil edib. Maraqlıdır ki, 2023-cü ildə bu sahədə ləğvetmə cəmi 4 343 olub (58 346 yeni qeydiyyata qarşı, 7,4 faizlik nisbət), yəni 2024-cü ildə kənd təsərrüfatı sahəsində ləğvetmə nisbəti 2023-cü illə müqayisədə üç dəfədən çox artıb. Mövcud məlumatlar bu dəyişikliklərin səbəbini müəyyən etməyə imkan vermir.
Fəaliyyətini Davam Etdirən Müəssisələr: Nəyi Göstərir, Nəyi Göstərmir?
DSK-nın cədvəlləri 2024-cü ilə görə bir, iki, üç, dörd və beş il əvvəl yaradılmış, hazırda fəaliyyətdə olan subyektlərin sayını verir: bir il əvvəl (2023-cü ildə) yaradılıb hazırda fəaliyyətdə olanlar 3 343, iki il əvvəl (2022) yaradılıb fəaliyyətdə olanlar 6 148, üç il əvvəl (2021) 5 496, dörd il əvvəl (2020) 4 969, beş il əvvəl (2019) yaradılıb hazırda fəaliyyətdə olanlar isə 5 341 subyektdir.
Bu rəqəmləri birbaşa faizə çevirmək, yəni "filan ildə yaradılan bizneslərin filan faizi sağ qalıb" demək, ilk baxışda cəlbedici görünsə də, metodoloji cəhətdən risklidir. Səbəb budur: bu beş rəqəm eyni kohortun zaman içində necə azaldığını göstərmir, əksinə, BEŞ FƏRQLİ kohortun (2019, 2020, 2021, 2022 və 2023-cü illərdə doğulmuş) 2024-cü ildəki tək bir anlıq görüntüsüdür. Doğru faiz hesablamaq üçün hər kohortu öz doğum ilindəki qeydiyyat sayına bölmək lazımdır, amma bu bölmə fərdi sahibkarların il-bə-il kəskin dalğalanan qeydiyyat sayı ucbatından (məsələn 2020-ci ildə 167 475 yeni qeydiyyata qarşı 2021-ci ildə 118 719) qeyri-sabit və çətin şərh olunan nəticələr verir. Üstəlik, "mikro" kateqoriyası fərdi sahibkarlarla kiçik hüquqi şəxsləri qarışdırdığı üçün, hansı qrupun sağ qaldığını ayırmaq bu cədvəllər əsasında mümkün deyil. Ona görə bu tədqiqat konkret "sağqalma faizi" rəqəmi təqdim etməkdən çəkinir və yalnız yuxarıdakı xam sayları təqdim edir.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: 2023-2024 arasında yeni sahibkarlıq qeydiyyatı azalıb, ləğvetmə isə artıb. Sektor üzrə ləğvetmə/yeni qeydiyyat nisbətinə görə daşınmaz əmlak sahəsində bu nisbət ən yüksək, təhsil sahəsində isə ən aşağıdır. Kənd təsərrüfatı sahəsində 2024-cü ildə bu nisbət kəskin artıb.
Sübut edə bilmərik: Fərqli illərdə yaradılmış bizneslərin dəqiq sağqalma faizini, çünki mövcud DSK cədvəlləri bunun üçün lazım olan kohort-əsaslı uzunmüddətli izləmə məlumatını (eyni qrupun illər üzrə ardıcıl izlənməsini) vermir, yalnız fərqli kohortların tək bir ilə aid anlıq görüntüsünü verir. Bundan başqa, "mikro" kateqoriyasında fərdi sahibkarlarla kiçik hüquqi şəxslərin ayrı-ayrı davranışını, çünki bu iki qrup bu cədvəllərdə birləşdirilib. 2019-cu il üçün hüquqi şəxs qeydiyyatının dəqiq sayını da əldə edə bilmədik, əlimizdəki köhnə illik bülletendə bu rəqəm fərqli formatda (yalnız ümumi say, bölgüsüz) verilib.
Bu tədqiqat müəssisələrin maliyyə uğurunu və ya iflas ehtimalını deyil, yalnız rəsmi qeydiyyat və ləğvetmə statistikasını təhlil edir.
Nəticə
Rəsmi statistika göstərir ki, 2024-cü ildə yeni sahibkarlıq subyektlərinin qeydiyyatı azalıb, qeydiyyatı ləğv olunan subyektlərin sayı isə artıb. Bununla yanaşı, iqtisadi fəaliyyət növləri arasında qeydiyyat və ləğvetmə dinamikasında nəzərəçarpacaq fərqlər mövcuddur. Bununla belə, mövcud məlumatlar bizneslərin faktiki sağqalma ehtimalını və ya uğur səviyyəsini qiymətləndirməyə imkan vermir. Belə bir qiymətləndirmə üçün kohort əsaslı uzunmüddətli statistik məlumatlara ehtiyac var.
Mənbələr
Rəsmi mənbələr (Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, "Sahibkarlıq" bölməsi, birbaşa rəsmi cədvəllər):
Mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin əsas makroiqtisadi göstəriciləri (2023-2024)
Fəaliyyətdə olan mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin sayı (2023-2024)
Yeni qeydə alınmış mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin sayı (2023-2024)
Qeydiyyatı ləğv edilmiş mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin sayı (2023-2024)
İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə yeni qeydə alınmış, ləğv edilmiş və qeydiyyatda olan subyektlərin sayı (2023-2024)
Bir, iki, üç, dörd və beş il əvvəl yaradılmış, fəaliyyət göstərən subyektlərin iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə sayı (2023-2024)
DSK-nın illik "Sahibkarlıq" statistik məcmuələri (2019, 2020, 2022, 2023-cü il nəşrləri), 2020 və 2021-ci illər üzrə yeni qeydiyyat rəqəmlərinin təsdiqi üçün
Bu cədvəllərin hamısı stat.gov.az saytının rəsmi nəşrlərindən birbaşa yüklənib, ikinci əl mənbə istifadə olunmayıb.
Müəllif hesablamaları: Finera.az, sektor nisbətləri və illər üzrə dəyişiklik hesablamaları (2026).