Azərbaycan Rekord İxrac Elan Edir, Bəs Bu Rəqəmin Nə Qədəri Həqiqətən "Made in Azerbaijan"dır?

2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycanın qeyri-neft-qaz ixracı barədə çox təsirli bir rəqəm dövriyyəyə buraxıldı: 5,93 milyard dollar, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə demək olar üç dəfə artım. Rəsmi mənbələr bunu qeyri-neft sektorunun sürətli inkişafının göstəricisi kimi təqdim edir. Rəqəmin özü doğrudur, amma arxasına baxanda tam fərqli, daha dar bir hekayə üzə çıxır.

Rəqəm Necə Formalaşıb

2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında ölkənin qeyri-neft-qaz ixracı 2 milyard 87 milyon dollardan (2025-ci ilin eyni dövrü) 5 milyard 933 milyon dollara yüksəlib. Bu artımın nəticəsində qeyri-neft-qaz məhsullarının ümumi ixracdakı payı 13,7 faizdən 30,7 faizə qalxıb, yəni hər 3 ixrac dollarından biri artıq "qeyri-neft" kateqoriyasına düşür.

Bu artımın demək olar hamısının arxasında tək bir məhsul dayanır: qızıl. Ötən 7 ayda işlənməmiş, yarımişlənmiş və ya toz şəklində qızılın ixrac dəyəri 3,7 milyard dollar, çəkisi isə 24,52 ton olub. Bu tək məhsul ümumi ixracın 19,2 faizini, qeyri-neft-qaz ixracının isə 62,5 faizini təşkil edir.

Qızıl ixracının dəyəri fiziki həcmdən xeyli daha sürətlə artıb: dəyər 20,8 dəfə, həcm isə 8,5 dəfə yüksəlib. Bu fərq ixracın orta vahid dəyərinin də əhəmiyyətli dərəcədə artdığını göstərir. Bunun bir hissəsi 2026-cı ildə qlobal qızıl qiymətlərindəki yüksəlişlə əlaqəli ola bilər, lakin mövcud məlumatlarla artımın dəqiq nə qədərinin qiymət, nə qədərinin həcm faktorundan qaynaqlandığını ayırmaq mümkün deyil.

Qeyri-monetar qızıl istisna olmaqla qalan qeyri-neft ixracının dəyəri cəmi 2,5 milyard dollardır, ötən ilin eyni dövrünə nisbətən artım isə 18,3 faizdir. Bu da real və yaxşı göstəricidir, amma "demək olar üç dəfə artım" başlığından çox uzaqdır.

Bu, "Reeksport" Deyil, Amma "Manufaktura" da Deyil

İlk baxışda belə bir sual yaranır: bu qızıl xaricdən gətirilib geri satılan reeksport mala oxşayırmı? Bunu ən azı iki fakt zəiflədir: rəsmi ixracatçılar siyahısında "AzərGold" QSC (dövlətə məxsus qızıl mədən şirkəti) və "Azərbaycan İnterneyşnl Mayninq Kompani Limited Şirkəti" (Gədəbəy mədənini işlədən, Anglo Asian Mining-ə bağlı şirkət) var; həmçinin eyni dövrdə ölkəyə qızıl idxalı cəmi 136,5 kiloqram olub, ixracdan (24 517 kiloqram) təxminən 180 dəfə azdır. Mövcud məlumatlar qızıl ixracının əsasən Azərbaycandakı hasilat fəaliyyəti ilə əlaqəli olduğunu göstərir, bunu klassik reeksport nümunəsi kimi təqdim etmək üçün əsas görünmür.

Amma burada başqa bir fərq yaranır. Qeyri-neft ixracının artması avtomatik olaraq yüksək əlavə dəyərli istehsalın genişlənməsi demək deyil. Qızılın ixracı ölkə daxilində hasilat və ilkin emal fəaliyyətini əks etdirir (rəsmi statistikada külçə, çubuq, toz kimi işlənməmiş və yarımişlənmiş formalar təsvir olunur), lakin bu göstəricini klassik mənada emal sənayesinin və ya brendləşdirilə bilən yüksək əlavə dəyərli məhsul istehsalının artımı ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz.

Rəqəmin Arxasındakı Struktur Sual

Bura diqqət: Azərbaycanın qeyri-neft ixrac artımı barədə nərrativ, əsasən "neftdən asılılığın azalması" kontekstində təqdim olunur. Amma əgər bu artımın 62,5 faizi tək bir hasilat mənşəli məhsulun, qızılın, hesabına formalaşıbsa, sual dəyişir: bu, iqtisadiyyatın məhsul diversifikasiyasıdır, yoxsa yüksək əlavə dəyərli istehsalın şaxələndirilməsi? Sadə desək, sual "neft xammalı" ixracının yerini "qızıl xammalı" ixracının alıb-almadığıdır.

Burada "diversifikasiya" anlayışını da dəqiqləşdirmək lazımdır: qızılın ixrac səbətinə daha böyük çəki ilə daxil olması məhsul çeşidinin genişlənməsi sayıla bilər, amma bu, avtomatik olaraq yüksək əlavə dəyərli istehsal strukturunun şaxələndirilməsi demək deyil. İkisi fərqli anlayışdır.

Qalan 2,5 milyard dollarlıq, qeyri-monetar qızıl istisna olmaqla qeyri-neft ixracının öz daxili strukturu daha diversifikasiya olunmuş görünür: şəkər ixracı 2,6 dəfə, pambıq iplik 81,9 faiz, alüminium məmulatları 39,4 faiz, çay 19,5 faiz artıb, aqrar və aqrar-sənaye məhsullarının ixracı 22,8 faiz artaraq 896,4 milyon dollara çatıb. Bu hissə, əslində, "Made in Azerbaijan" nərrativinə daha yaxındır, amma ümumi başlıq rəqəmində kölgədə qalır.

Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik

Deyə bilərik: 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında qeyri-neft-qaz ixracının 5,93 milyard dollara yüksəlməsinin əsas komponenti qızıl olub, qızıl təkbaşına qeyri-neft-qaz ixracının 62,5 faizini təşkil edib. Mövcud məlumatlar bu ixracın əsasən Azərbaycandakı hasilat fəaliyyəti ilə əlaqəli olduğunu göstərir və bunu klassik reeksport kimi təqdim etmək üçün əsas görünmür. Bununla belə, qızıl ixracının böyük hissəsinin işlənməmiş və yarımişlənmiş formalarda olması bu artımı yüksək əlavə dəyərli istehsal diversifikasiyası ilə eyniləşdirməyə imkan vermir.

Sübut edə bilmərik: qızıl ixracının gələcək aylarda eyni tempdə davam edib-etməyəcəyini və 2026-cı ildəki kəskin dəyər artımının nə qədərinin fiziki həcm, nə qədərinin isə qiymət faktorundan qaynaqlandığını. Bunun üçün daha detallı qiymət-həcm dekompozisiyası tələb olunur.

Mənbələr

- "Yeni Azərbaycan" qəzeti, "Ötən 7 ayda... Qeyri-neft ixracı 3 dəfəyə yaxın artıb" (19 avqust 2026), Dövlət Statistika Komitəsi və Dövlət Gömrük Komitəsi məlumatlarına istinadən
- Modern.az, "Azərbaycanın qızıl idxalı 99 faizdən çox azalıb" (Dövlət Gömrük Komitəsinə istinadən)
- Marja.az, "Qeyri-neft ixracı 3 dəfəyə yaxın artıb, əsas səbəb qızıldır" (Dövlət Gömrük Komitəsinə istinadən)
- Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, xarici ticarət statistikası, qeyri-neft-qaz ixracı bölməsi