Azərbaycan İqtisadiyyatı Nə Qədər Diversifikasiyalaşıb? Herfindahl-Hirschman İndeksi (HHI) ilə Sektor Konsentrasiyasının Təhlili

Azərbaycanda "neftdən asılılıq" ifadəsi illərdir təkrarlanır, amma bu asılılığın konkret rəqəmlə ölçülməsinə çox nadir rast gəlinir. Bu tədqiqatda həmin boşluğu doldurmaq üçün Herfindahl-Hirschman İndeksindən (HHI) istifadə olunur. Bu indeks adətən bazar konsentrasiyasını ölçmək üçün antitrust iqtisadiyyatında tətbiq olunur və müəllifin bildiyi qədər, Azərbaycan iqtisadiyyatının sektor strukturunun qiymətləndirilməsində geniş istifadə olunmamış yanaşmadır. Hesablama 2005-ci ildən 2025-ci ilə qədərki dövrü əhatə edir, belə ki, Dövlət Statistika Komitəsinin müvafiq cədvəli bu illər üzrə tam seriya təqdim edir.

Metodoloji Qeyd: HHI Necə Hesablanır

HHI hər bir sektorun ÜDM-dəki payının kvadratlarının cəminə bərabərdir. Sadə dillə desək, hər sektorun faizlə payı götürülür, kvadratı alınır və hamısı toplanır. Nəticə nə qədər yüksəkdirsə, iqtisadiyyat bir o qədər az sayda sektora sıxılıb deməkdir. Antitrust təcrübəsində qəbul edilmiş referans həddlər belədir: 1500-dən aşağı nəticə aşağı konsentrasiyaya, 1500 ilə 2500 arası orta səviyyəli konsentrasiyaya, 2500-dən yuxarısı isə yüksək konsentrasiyaya işarə edir. Bu həddlər ABŞ Ədliyyə Nazirliyi və Federal Ticarət Komissiyasının Horizontal Birləşmə Qaydalarından götürülüb və əslində fərdi bazarlar üçün nəzərdə tutulub, ölkə ÜDM strukturuna tətbiqi rəsmi bir standart deyil, illər üzrə müqayisə üçün faydalı bir istinad nöqtəsi rolunu oynayır.

Metodoloji Qeyd: Vergi Payının Nəzərə Alınması

Hesablama Dövlət Statistika Komitəsinin İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə ümumi daxili məhsul istehsalı cədvəlinə əsaslanır, cari qiymətlərlə, mln manatla. Cədvəldə 18 seksiya yer alır: kənd təsərrüfatı, mədənçıxarma, emal sənayesi, tikinti, ticarət, nəqliyyat, maliyyə, dövlət idarəetməsi və digərləri. Cədvəldə həmçinin "məhsula və idxala xalis vergilər" adlı bir sətir var, amma bu heç bir konkret sektora aid edilmir, ÜDM-in ümumi məbləğinin ayrıca bir tərkib hissəsidir. Ona görə HHI iki fərqli üsulla hesablanıb: birincisində vergi hissəsi çıxarılıb, qalan sektorların payları yenidən 100 faizə normallaşdırılıb, ikincisində isə vergi ayrıca bir pay sahibi kimi hesaba qatılıb, ÜDM-in tam məbləğinə nisbətdə. İki üsul demək olar ki, eyni trendi göstərir, sadəcə vergi daxil olan versiyada rəqəm bir qədər aşağı çıxır, çünki hesaba əlavə bir pay sahibi qoşulur. Məqalədə əsas rəqəm kimi birinci üsul (yalnız sektorlar arasında) istifadə olunur, ikinci üsulun nəticələri isə mötərizədə yoxlama məqsədilə göstərilir.

Nəticələr: 2005-2025 Dövrü Üzrə Trend

2005-ci ildə HHI 2400 səviyyəsindən başlayır (vergi daxil versiyada 2103) və "Əsrin Müqaviləsi"ndən sonrakı ixrac artımı ilə sürətlə yüksəlir. 2007-ci ildə mədənçıxarma sənayesinin ÜDM-dəki payı 57 faizə çatanda HHI də bütün seriyanın zirvəsinə, 3435-ə (vergi daxil 3035) qalxır, bu, yüksək konsentrasiya həddinin xeyli üstündədir. 2008-ci ildə qlobal maliyyə böhranı və neft qiymətlərinin çökməsi ilə HHI kəskin aşağı düşür, 2009-cu ildə 2328-ə (2032) enir. Neft qiymətləri 2010 və 2011-ci illərdə bərpa olunanda HHI da yenidən yüksəlir, 2824-ə (2527) qədər. Bundan sonra 2012-ci ildən başlayaraq uzunmüddətli, dalğalı bir düşüş dövrü başlayır. 2014-2015-ci illərin neft şoku və manatın devalvasiyası HHI-ni əvvəlcə 1773-ə, sonra 1329-a (1180) endirir, bu, o vaxta qədərki tarixi minimumdur. 2016-2019 arasında HHI 1500 ilə 2100 aralığında dalğalanır, sonra 2020-ci ildə pandemiya dövründəki neft qiymətləri çöküşü onu yenidən 1336-ya (1184) salır. 2021-2022-ci illərdə isə enerji qiymətlərinin qlobal miqyasda kəskin artması HHI-ni yenidən yuxarı atır, 2601-ə (2278) qədər, bu, orta-yüksək konsentrasiya zonasına qayıdışdır. 2023-cü ildən etibarən qiymətlər nisbətən sabitləşdikcə göstərici yenidən düşür və 2025-ci ildə bütün 21 illik seriyanın ən aşağı nöqtəsinə, 1260-a (1122) çatır. Bu isə hesablanan metodologiya çərçivəsində iqtisadi fəaliyyətin əvvəlki illərlə müqayisədə daha az konsentrasiyalı struktur nümayiş etdirdiyini göstərir.

Əsas Tapıntı: Diversifikasiya, Yoxsa Qiymət Effekti?

Buradakı ən maraqlı və ictimaiyyətdə az müzakirə olunan tapıntı budur ki, bu göstərici, ilk baxışdan, zaman baxımından qlobal enerji qiymətlərindəki əsas dəyişikliklərlə üst-üstə düşür, struktur islahatlarının ayrıca izi kimi oxunması ehtiyatla aparılmalıdır. Mədənçıxarma sənayesinin manatla ifadə olunan həcmi, deməli ÜDM-dəki nominal payı, neft-qaz qiymətləri qalxanda yüksəlir, enəndə düşür, bu, hətta real istehsal həcmi az dəyişdiyi hallarda belə baş verə bilər. HHI-nin 2022-ci ildə yenidən 2601-ə sıçraması zaman etibarilə qlobal enerji qiymətləri artımı ilə üst-üstə düşür, yeni bir yataq və ya istehsal gücünün açılması ilə deyil. Eynilə, 2025-ci ildəki tarixi minimum da zaman etibarilə qeyri-neft sektorlarının, xüsusən ticarət və nəqliyyatın, nominal həcminin böyüməsi ilə üst-üstə düşür. Bu müşahidə, aşağıdakı "Nəyi Sübut Edə Bilmərik" bölməsində qeyd olunan səbəblərdən, statistik sınaqdan keçirilməyib, korrelyasiya deyil, zaman ardıcıllığına əsaslanan bir müşahidədir.

Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik

Deyə bilərik: Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi, cari qiymətlərlə tərtib olunmuş sektor cədvəlinə əsasən hesablanan HHI 2005-2025 arasında sabit trend göstərmir, ilbəil kəskin dəyişkənlik nümayiş etdirir. Göstərici 2007-ci ildə (3435) antitrust təcrübəsinin "yüksək konsentrasiya" həddinin xeyli üstündə, 2025-ci ildə (1260) isə "aşağı konsentrasiya" zonasında yerləşir. Bu dəyişkənliyin zaman baxımından ən kəskin nöqtələri (2008-2009, 2014-2015, 2020, 2022) tarixən bilinən qlobal enerji qiyməti şoklarının vaxtı ilə üst-üstə düşür. Metodologiya bütün 21 il ərzində sabit qalıb, ona görə illər arası müqayisə daxili olaraq tutarlıdır.

Sübut edə bilmərik: istifadə olunan rəqəmlər cari (nominal) qiymətlərlədir, inflyasiya və manatın məzənnə dəyişkənliyi üçün deflyasiya edilməyib. Bunun mənası budur ki, HHI-nin düşməsinin nə qədərinin real struktur dəyişikliyindən, nə qədərinin sadəcə qiymət effektindən qaynaqlandığını bu tədqiqat ayırd edə bilmir, bunun üçün sabit qiymətlərlə (real ÜDM) hesablanmış paralel bir HHI seriyası lazımdır. Enerji qiymətləri ilə HHI arasındakı əlaqə bu tədqiqatda reqressiya və ya digər statistik test vasitəsilə yoxlanılmayıb, sadəcə iki zaman seriyasının vizual üst-üstə düşməsinə əsaslanan müşahidədir, korrelyasiya əmsalı hesablanmayıb. 18 seksiya səviyyəsində hesablanan HHI, minlərlə fərdi müəssisə səviyyəsində hesablanan klassik bazar HHI-dən daha kobud bir ölçüdür, çünki hər seksiya özü daxilində onlarla fərqli fəaliyyəti birləşdirir, məsələn mədənçıxarma sənayesi həm neft, həm qaz, həm də mineral filizlərin çıxarılmasını əhatə edir. Vergi payının hesablamaya necə daxil ediləcəyi (çıxarılsın, yoxsa ayrıca pay kimi qatılsın) rəsmi bir metodologiya deyil, bu tədqiqatda qəbul edilmiş bir seçimdir. Nəhayət, antitrust üçün nəzərdə tutulmuş 1500 və 2500 həddlərinin bir ölkənin ÜDM strukturuna tətbiqinin nə dərəcədə mənalı olduğu iqtisadi ədəbiyyatda standartlaşdırılmayıb, bu tədqiqatda sadəcə istinad nöqtəsi kimi istifadə olunur, mütləq qiymətləndirmə meyarı kimi deyil.

Nəticə

Hesablamalar göstərir ki, 2005-2025-ci illər ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatının sektor konsentrasiyası sabit olmayıb və əsasən enerji bazarlarındakı dəyişikliklərlə eyni dövrlərdə yüksəlib və ya azalıb. 2025-ci ildə HHI göstəricisinin son 21 ilin ən aşağı səviyyəsinə enməsi iqtisadiyyatın əvvəlki illərlə müqayisədə daha diversifikasiyalaşmış struktur nümayiş etdirdiyini göstərsə də, bu nəticə təkbaşına real struktur islahatlarının təsiri kimi şərh oluna bilməz. Mövcud məlumatlar qiymət effektini və real struktur dəyişikliklərini bir-birindən ayırmağa imkan vermədiyi üçün nəticələr ehtiyatla qiymətləndirilməlidir.

Mənbələr

Rəsmi mənbələr: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, Milli hesablar sistemi və tədiyə balansı bölməsi (stat.gov.az/source/system_nat_accounts/). İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə ümumi daxili məhsul istehsalı, cari qiymətlərlə, milyon manatla (cədvəl 14, 2005-2025). Əlavə dəyərin iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə strukturu, faizlə (cədvəl 20, 2005-2025). İqtisadi fəaliyyət növləri üzrə əlavə dəyərin ÜDM-də xüsusi çəkisi, faizlə (cədvəl 21, 2005-2025).

Metodoloji mənbə: ABŞ Ədliyyə Nazirliyi və Federal Ticarət Komissiyası, Horizontal Merger Guidelines, HHI konsentrasiya həddləri (1500 və 2500).

Müəllif hesablamaları: Finera.az, cədvəl 14-ün mütləq göstəriciləri əsasında hər il üçün HHI-nin iki versiyada (vergisiz və vergi daxil) hesablanması metodologiyası (2026).