Azərbaycan Elektrik Enerjisində Regional İxrac Mərkəzi Olmağı Hədəfləyir: Bəs Hazırda Xalis İxracatçıdır, Yoxsa İdxalçı?

Bu fonda Azərbaycanın strateji hədəflərindən biri regionda yaşıl enerji ixrac mərkəzinə çevrilməkdir. Bu hədəf gələcəyə aiddir. Bu yazının sualı isə bugünkü vəziyyətlə bağlıdır: Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) rəsmi statistik məcmuəsinə görə, Azərbaycan hazırda elektrik enerjisinin xalis ixracatçısıdır, yoxsa bu mövqe zəifləyir?

Rəqəmlər Nə Göstərir

DSK-nın "Azərbaycanın energetikası 2026" statistik məcmuəsinin 2.14 və 2.17 saylı cədvəllərinə əsasən, son beş ildə ölkənin elektrik enerjisi ixracı və idxalı (milyon kVt-saat) aşağıdakı kimi dəyişib:

İl: İxrac / İdxal / Xalis ixrac
2021: 1673,4 / 151,6 / 1521,8
2022: 2997,4 / 137,1 / 2860,3
2023: 3245,7 / 212,0 / 3033,7
2024: 1396,2 / 170,7 / 1225,5
2025: 1148,1 / 177,4 / 970,7

Azərbaycan bu beş ilin hər birində xalis ixracatçı olub və idxal heç bir ildə ixracı üstələməyib. Lakin xalis ixrac 2023-cü ildəki pik səviyyədən (3033,7 milyon kVt-saat) 2025-ci ildə 970,7 milyon kVt-saata enib. Bu, iki il ərzində 68 faiz azalma deməkdir.

Həmin dövrdə ixrac 3245,7 milyon kVt-saatdan 1148,1 milyon kVt-saata, yəni təxminən 65 faiz azalıb. İdxal isə 212,0 milyon kVt-saatdan 177,4 milyon kVt-saata, yəni təxminən 16 faiz enib. Deməli, xalis ixracın azalması idxalın artması ilə deyil, ixracın kəskin daralması ilə izah olunur.

Azalmanın böyük hissəsi 2024-cü ilin payına düşür: xalis ixrac bir il ərzində 3033,7 milyon kVt-saatdan 1225,5 milyon kVt-saata enib.

2026-cı İlin Operativ Məlumatı Eyni İstiqaməti Göstərir

DSK-nın "Azərbaycanın xarici ticarət əlaqələri" operativ hesabatına əsasən (Trend.az-ın hesablamaları ilə), 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycan Rusiya, Gürcüstan və İrana ümumilikdə 298,3 milyon kVt-saat elektrik enerjisi ixrac edib. Bu, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 59,5 faiz azdır. Eyni dövrdə bu üç ölkədən idxal 34,5 faiz artaraq 123,3 milyon kVt-saat təşkil edib. Xalis balans hələ də müsbətdir (175,0 milyon kVt-saat).

2026-cı ilin ilk yeddi ayına dair bu göstəricilər ixracda azalma istiqamətinin davam etdiyinə dair ilkin siqnal verir. İdxalın artması isə 2023–2025-ci illərin illik məlumatlarında müşahidə olunan dinamikadan fərqlənir, çünki həmin dövrdə idxal ümumilikdə azalmışdı.

Operativ göstəricilər yalnız üç ölkə ilə ticarəti əhatə edir və ilin yeddi ayına aiddir. Buna görə onları illik məcmuənin rəqəmləri ilə birbaşa müqayisə etmək olmaz və tendensiyanın ilkin göstəricisi kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Bu Fərqi Necə Şərh Etmək Olar

Regional ixrac mərkəzi hədəfi əsasən gələcək infrastruktura əsaslanır. Buraya Qara dənizin dibi ilə Avropaya çəkilməsi planlaşdırılan yaşıl enerji kabeli, həmçinin iri külək və günəş elektrik stansiyası layihələri daxildir. Bu layihələr hələ tam istismara verilməyib. DSK-nın illik statistikası isə mövcud infrastrukturun son beş ildəki faktiki göstəricilərini əks etdirir. Bu göstəricilər 2023-cü ildən bəri azalma tendensiyası nümayiş etdirir.

Bu azalmanın bir neçə mümkün izahı ola bilər:

daxili istehlakın artması, yəni ölkədə istehsal olunan elektrik enerjisinin daha böyük hissəsinin daxili bazarda istifadə olunması;
qonşu ölkələrdə qiymət və tələb şəraitinin dəyişməsi;
ixrac infrastrukturunda və enerji axınlarında baş verən dəyişikliklər.

DSK-nın açıq statistikası bu amillərdən hansının həlledici olduğunu müəyyən etməyə imkan vermir.

Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik

Deyə bilərik: DSK-nın rəsmi statistik məcmuəsinə görə, Azərbaycan 2021–2025-ci illərin hər birində elektrik enerjisinin xalis ixracatçısı olub. Lakin xalis ixrac həcmi 2023-cü ildəki pik səviyyədən (3033,7 milyon kVt-saat) 2025-ci ilə qədər 68 faiz azalaraq 970,7 milyon kVt-saata düşüb. 2026-cı ilin ilk yeddi ayına dair operativ məlumatlar da ixracda azalmanın davam etdiyinə dair ilkin siqnal verir.

Sübut edə bilmərik: bu azalmanın konkret səbəbini. Səbəb daxili tələbin artması, ixrac infrastrukturunun vəziyyəti və ya qonşu bazarların şəraiti ola bilər, amma açıq statistika mənbələri bu amilləri bir-birindən ayırmır. Həmçinin regional ixrac mərkəzi hədəfinin nə vaxt və hansı həcmdə faktiki ixrac artımına çevriləcəyini mövcud rəqəmlər əsasında proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.

Mənbələr
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, "Azərbaycanın energetikası 2026" statistik məcmuəsi:
2.14 saylı cədvəl ("Enerji məhsullarının idxalı, natural ifadədə")
2.17 saylı cədvəl ("Enerji məhsullarının ixracı, natural ifadədə")
Trend.Az, "Azərbaycan Gürcüstandan elektrik enerjisi idxalını təxminən 3 dəfə artırıb" (18 sentyabr 2026), Dövlət Statistika Komitəsinə istinadən