Restrukturizasiya olunmuş kreditlər: “sağalma” nə vaxt real sayılır?

Kreditin restrukturizasiyası maliyyə çətinliyi yaşayan borcalanla münasibəti davam etdirməyin ən geniş yayılmış yoludur: ödəniş müddəti uzadılır, faiz dərəcəsi azaldılır, əsas borc üzrə güzəşt müddəti verilir. Beynəlxalq təcrübədə borcalanın maliyyə çətinliyi səbəbindən ona edilən bu cür güzəştlər forbearance adlanır. Restrukturizasiyadan sonra müştəri yeni qrafik üzrə ödəməyə başlayır, gecikmə aradan qalxır və kreditin Mərhələ 3-dən (Stage 3) Mərhələ 2-yə, daha sonra Mərhələ 1-ə qaytarılması sualı yaranır. IFRS 9 bu keçid üçün konkret müddət müəyyən etmir. Standart kredit riskinin azaldığının sübut olunmasını tələb edir, bu sübutun nədən ibarət olduğunu isə yenə bankın öz metodologiyası müəyyən etməlidir.
Restrukturizasiyanın ilk ayları kreditin vəziyyətini olduğundan yaxşı göstərir. Yeni qrafikdə aylıq ödəniş azalır, bəzən ilk 6-12 ay ərzində əsas borc ödənişi ümumiyyətlə nəzərdə tutulmur. Bu dövrdə gecikmənin olmaması borcalanın ödəmə qabiliyyətinin bərpa olunduğunu yox, ödənilməli məbləğin azaldığını göstərir. Əgər bank Mərhələ 3-dən çıxışı yalnız gecikmənin aradan qalxmasına bağlayırsa, kredit bir neçə ay sonra Mərhələ 2-yə keçir, güzəşt müddəti bitib tam ödəniş başlayanda isə yenidən defolta düşür. Bu, ping-pong effektinin Mərhələ 2 ilə Mərhələ 3 arasındakı formasıdır və onun maliyyə nəticəsi Mərhələ 1 ilə 2 arasındakı keçidlərdən daha böyük olur.
Tutaq ki, 100 min manatlıq biznes krediti restrukturizasiya olunub. Girov nəzərə alınmaqla Mərhələ 3-də ehtiyat 35 min manat, Mərhələ 2-də Ömürlük ECL 12 min manat, Mərhələ 1-də isə 12 aylıq ECL 2 min manat təşkil edir. Kreditin vaxtından əvvəl Mərhələ 2-yə keçirilməsi 23 min manat ehtiyatın bərpasına və həmin məbləğin mənfəətə yazılmasına səbəb olur. Kredit təkrar defolt etdikdə bu məbləğ yenidən xərcə çevrilir. Bundan əlavə, Mərhələ 3-də faiz gəliri xalis balans dəyəri, Mərhələ 2-də isə ümumi balans dəyəri üzərindən hesablanır və keçid faiz gəlirinə də təsir edir. Restrukturizasiya olunmuş portfel böyük olduqda bu dalğalanma bir neçə rüb ərzində bankın mənfəətini real vəziyyətdən yaxşı göstərə bilər.
Restrukturizasiyanın Uçotda Əks Etdirilməsi
IFRS 9-a əsasən müqavilə şərtlərinin dəyişdirilməsi kreditin tanınmasının dayandırılmasına səbəb olmursa, bank ümumi balans dəyərini yeni pul axınlarının ilkin effektiv faiz dərəcəsi ilə diskontlaşdırılmış dəyəri əsasında yenidən hesablayır və fərqi modifikasiya zərəri və ya gəliri kimi tanıyır. Bu halda SICR qiymətləndirilməsində hesabat tarixində dəyişdirilmiş şərtlər əsasında qiymətləndirilən defolt riski ilkin tanınma tarixində ilkin şərtlər əsasında qiymətləndirilən risklə müqayisə edilir. Başqa sözlə, restrukturizasiya müqayisə bazasını sıfırlamır və kreditin keçmiş problemləri yeni qrafiklə silinmir. Şərtlərin dəyişdirilməsi əhəmiyyətli olduqda isə köhnə kreditin tanınması dayandırılır və yeni aktiv tanınır. Yeni aktiv tanınma anında artıq kredit dəyərsizləşməsinə məruz qalmışdırsa, o, alınmış və ya yaradılmış kredit dəyərsizləşməli aktiv (POCI) kimi uçota alınır. Belə aktivlər mərhələlər üzrə bölünmür, onlar üzrə ömürlük gözlənilən zərərdəki dəyişikliklər tanınır və borcalanın vəziyyəti sonradan yaxşılaşsa da kredit Mərhələ 1-ə keçmir. Buna görə tanınmanın dayandırılması meyarlarının seçimi sağalmanın hesabatlarda necə əks olunacağını da əvvəlcədən müəyyən edir.
İki Mərhələli Sınaq Müddəti
Ping-pong effektində olduğu kimi, burada da əsas vasitə giriş və çıxış şərtlərinin ayrılmasıdır. Kredit defolt meyarına cavab verən kimi Mərhələ 3-ə keçir, oradan çıxış üçün isə müəyyən müddət ərzində müntəzəm ödəniş tələb olunur. Avropa təcrübəsində bu yanaşma Avropa Bank Nəzarəti Orqanının (EBA) tələbləri əsasında formalaşıb: restrukturizasiya olunmuş problemli kredit ən azı bir illik sağalma müddəti (cure period) başa çatdıqdan sonra problemsiz kateqoriyaya qaytarıla bilər, bundan sonra iki illik sınaq müddəti (probation period) başlayır və kredit bu müddət ərzində restrukturizasiya olunmuş kredit kimi ayrıca izlənilir. Sınaq müddətində əsas borc və ya faiz üzrə əhəmiyyətli məbləğdə müntəzəm ödənişlər edilməli, müddətin sonunda isə 30 gündən artıq gecikmə olmamalıdır. Bu dövrdə kredit təkrar restrukturizasiya olunarsa və ya 30 gündən artıq gecikmə yaranarsa, o, yenidən problemli kateqoriyaya qayıdır. Bu meyarlar prudensial təsnifat üçün nəzərdə tutulub və IFRS 9 mərhələləri ilə avtomatik üst-üstə düşmür, lakin bir çox banklar onlardan mərhələ təsnifatında istinad nöqtəsi kimi istifadə edir.
Sağalma müddətinin hesablanmasında vacib bir məqam var. Bu müddət restrukturizasiya tarixindən deyil, güzəşt müddəti bitdikdən və borcalan tam məbləğdə ödəməyə başladıqdan sonra hesablanmalıdır. Əks halda bank əsas borc ödənişi olmayan dövrü ödəmə qabiliyyətinin sübutu kimi qəbul etmiş olur. Digər tərəfdən, IFRS 9-a əsasən hesabat tarixində Ömürlük ECL tanınması üçün şərtlər artıq yerinə yetirilmirsə, kredit Mərhələ 1-ə qaytarılmalıdır. Standartın tətbiq təlimatı bunun sübutu kimi borcalanın dəyişdirilmiş şərtlər üzrə müəyyən müddət ərzində vaxtında ödəniş tarixçəsini göstərir və modifikasiyadan sonra bir dəfə vaxtında ödəniş edilməsinin əvvəlki gecikmələri adətən aradan qaldırmadığını qeyd edir. Buna görə sınaq müddətinin uzunluğu ehtiyatlılıq prinsipi ilə yanaşı bankın öz məlumatları ilə də əsaslandırılmalıdır. Əsassız uzun sınaq müddəti riskin azalmasının tanınmasını gecikdirir, qısa müddət isə təkrar defoltlar hesabına ehtiyatların dalğalanmasına gətirib çıxarır.
Sağalmanın Keyfiyyət Meyarları
Ödəniş tarixçəsi zəruri şərtdir, amma yeganə şərt olmamalıdır. Sağalmanın real olub-olmadığını borcalanın maliyyə vəziyyətinin təhlili daha dəqiq göstərir: biznes kreditlərində pul axınının yeni qrafik üzrə ödənişləri qarşılaması və borc yükü göstəricilərinin yaxşılaşması, fiziki şəxslərdə isə sabit gəlir mənbəyinin bərpası. Restrukturizasiyanın xarakteri də nəzərə alınmalıdır. Gecikmiş faizlərin əsas borca əlavə edilməsi, kreditin müddətinin pul axını təhlili aparılmadan uzadılması və eyni borcalan üzrə ardıcıl restrukturizasiyalar problemin həll olunmadığını, sadəcə gələcəyə keçirildiyini göstərə bilər. Praktikada evergreening adlanan bu hal problemli kreditləri formal baxımdan işlək göstərir və ehtiyatların lazım olduğundan az tanınmasına səbəb olur. Buna görə bir çox banklar təkrar restrukturizasiya olunmuş kreditlər üçün daha uzun sınaq müddəti tətbiq edir və ya belə kreditlərin sınaq müddəti ərzində Mərhələ 1-ə qaytarılmasını ümumiyyətlə məhdudlaşdırır.
Retrospektiv Yoxlama (Backtesting)
Sağalma meyarlarının düzgünlüyünü yalnız tarixi məlumatlar göstərə bilər. Burada əsas göstərici təkrar defolt dərəcəsidir, yəni Mərhələ 3-dən çıxan kreditlərin neçə faizinin növbəti 12-24 ay ərzində yenidən defolta düşməsi. Bu göstərici kreditlərin keçirildiyi mərhələ üçün modelin hesabladığı PD ilə müqayisə edilməlidir. Sağalmış kreditlərin faktiki təkrar defolt dərəcəsi Mərhələ 2-dəki oxşar kreditlərin PD-sindən bir neçə dəfə yüksəkdirsə, ya çıxış meyarları yumşaqdır, ya da restrukturizasiya olunmuş kreditlər üçün ayrıca PD seqmenti tələb olunur. Təhlil kohortlar üzrə aparılmalıdır: eyni rübdə sağalmış kreditlər birlikdə izlənilir, çünki makroiqtisadi şəraitin dəyişməsi ümumi göstəricini təhrif edə bilər. Təkrar defoltların sınaq müddətinin hansı ayında baş verdiyi də ayrıca yoxlanılmalıdır. Defoltların böyük hissəsi güzəşt müddəti bitdikdən dərhal sonra cəmləşirsə, sağalma müddəti yanlış tarixdən hesablanır.
Azərbaycan bankları üçün bu məsələ tarixi təcrübə ilə də bağlıdır. 2015-ci il devalvasiyalarından sonra xarici valyutada olan kreditlərin geniş miqyasda restrukturizasiyası, daha sonra isə pandemiya dövründə tətbiq olunan ödəniş möhlətləri göstərdi ki, kütləvi restrukturizasiya zamanı fərdi qiymətləndirmə imkanları məhdudlaşır və eyni xüsusiyyətli kreditlər üzrə kollektiv yanaşmaya ehtiyac yaranır. Valyuta kreditinin manata konvertasiyası da müqavilə şərtlərinin dəyişdirilməsidir və bu zaman həm modifikasiya nəticəsi, həm də tanınmanın dayandırılması meyarları ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bundan əlavə, bankın daxili metodologiyası Mərkəzi Bankın aktivlərin təsnifatı və ehtiyatların yaradılması ilə bağlı prudensial tələbləri ilə uzlaşdırılmalıdır, əks halda eyni kredit müxtəlif hesabatlarda fərqli risk kateqoriyasında görünə bilər.
Nəticədə, restrukturizasiya olunmuş kreditin sağalması gecikmənin aradan qalxması ilə müəyyən edilməməlidir. Əsas meyar borcalanın dəyişdirilmiş şərtlər üzrə borcu ödəmə qabiliyyətini davamlı şəkildə sübut etməsidir. Sınaq müddəti bu sübutun toplanması üçün lazım olan vaxtdır və bankın öz təkrar defolt məlumatları ilə əsaslandırıldıqda həm ehtiyatların vaxtından əvvəl bərpasının, həm də riskin azalmasının əsassız gecikdirilməsinin qarşısını alır. Restrukturizasiya olunmuş portfel üzrə əsaslandırılmamış mərhələ keçidləri isə auditor və tənzimləyici yoxlamalarında ilk növbədə diqqət yetirilən sahələrdən biridir.