Pensiya Yaşı Sürətlə Artırıldı, Bəs Ömür Uzunluğu Eyni Templə Artıbmı?

Azərbaycanda pensiya yaşı 2017-ci ildən bəri mexaniki şəkildə yüksəlib: kişilərdə 63-dən 65-ə, qadınlarda isə 60-dan 65-ə. Pensiya yaşının artırılması adətən əhalinin yaşlanması, ömür uzunluğunun dəyişməsi və pensiya sisteminin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlılığı ilə əlaqələndirilir. DSK-nın öz rəsmi cədvəlinə baxanda isə bu iki prosesin heç də eyni templə getmədiyi, bəzən isə tərs istiqamətdə hərəkət etdiyi ortaya çıxır.

Pensiya Yaşı Necə Artırılıb

"Əmək pensiyaları haqqında" Qanuna 2017-ci ildə edilən dəyişikliyə görə, pensiya yaşı hər il 1 iyulda 6 ay artırılır. Kişilər üçün bu proses 2017-ci ilin iyulundan başlayıb, 2021-ci ilin iyulunda 65 yaşda dayanıb, dörd ildə iki il artım. Qadınlar üçün isə eyni templə, amma daha uzun müddətə yayılıb: 2017-ci ildən 2027-ci ilə qədər, on ildə beş il artım, 60-dan 65-ə. Bu cədvəl 2017-ci ildə qəbul edilib və ildən-ilə avtomatik işləyir, heç bir ilin nəticələrinə görə yenidən qiymətləndirilmir.

DSK-nın Rəsmi Rəqəmləri Nə Göstərir

DSK-nın "Azərbaycanın əhalisi 2026" bülletenindəki 1.21 saylı cədvələ ("Doğulanda gözlənilən ömür uzunluğu") görə, ölkə üzrə göstərici belə dəyişib (il: cəmi / kişi / qadın):

2017: 75,8 / 73,6 / 78,1
2018: 75,9 / 73,7 / 78,2
2019: 76,0 / 73,8 / 78,3
2020: 72,7 / 69,5 / 76,1
2021: 73,2 / 71,1 / 75,4
2022: 76,0 / 73,6 / 78,4
2023: 76,0 / 73,5 / 78,4
2024: 76,9 / 74,5 / 79,2
2025: 77,1 / 74,9 / 79,3

2020-ci ildə, pandemiyanın təsiri ilə, göstərici bir ildə 3,3 il (76,0-dan 72,7-yə) kəskin düşüb, bu, cədvəldəki ən sərt geriləmədir. 2022-ci ildə səviyyə yenidən 2019-cu ilin pik nöqtəsinə qayıdıb, 2025-ci ildə isə yeni tarixi maksimuma, 77,1 ilə çatıb.

Ən Çarpıcı Fakt: Kişilərdə Tərs İstiqamət

Kişilərin pensiya yaşı məhz 2017-2021-ci illər arasında artırılıb, 63-dən 65-ə, yəni dörd ildə iki il. Elə həmin dörd ildə, DSK-nın öz cədvəlinə görə, kişilərin doğulanda gözlənilən ömür uzunluğu 73,6 ildən 71,1 ilə düşüb, yəni 2,5 il geriləyib. Başqa sözlə, qanunla müəyyən edilmiş pensiya yaşı yüksələrkən, faktiki ömür uzunluğu eyni dövrdə artmaq əvəzinə azalıb. 2022-ci ildən sonra kişilərin ömür uzunluğu bərpa olunub (74,9-a qədər, 2025), amma bu, artıq pensiya yaşının 65-də sabitləşməsindən sonra baş verib.

Bu müqayisə səbəb-nəticə iddiası deyil: burada söhbət pensiya yaşının artırılmasının ömür uzunluğunun düşməsinə səbəb olmasından getmir, iki göstəricinin eyni dövrdə fərqli istiqamətdə hərəkət etdiyini göstərməkdən gedir. Geriləmənin əsas səbəbi pandemiyadır, bu, mətndə də qeyd olunub.

Qadınlarda mənzərə bir qədər fərqlidir, çünki onların pensiya yaşı artımı 2027-yə qədər davam edir, daha uzun bir pəncərəyə yayılıb. 2017-2025 arasında qadınların ömür uzunluğu 78,1-dən 79,3-ə, yəni 1,2 il artıb (2020-2021-ci illərdəki müvəqqəti geriləmə ilə birlikdə). Bu müddətdə pensiya yaşı isə 60-dan 64,5-ə, yəni 4,5 il artırılıb. Yəni qadınlarda da pensiya yaşının artım tempi (4,5 il), faktiki ömür uzunluğu artımından (1,2 il) xeyli sürətlidir.

Niyə Bu Fərq Yaranır

Fərqin əsas səbəbi sadədir: pensiya yaşı cədvəli 2017-ci ildə qəbul edilib və təqvimlə işləyir, ömür uzunluğuna hər il yenidən baxılmır. Ömür uzunluğu isə pandemiya kimi gözlənilməz şoklara həssas, ilbəil dəyişən bir göstəricidir. Bu iki proses, dizaynca, bir-birindən asılı deyil, biri sabit qanunvericilik qərarı, digəri isə dəyişən demoqrafik nəticədir.

Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik

Deyə bilərik: DSK-nın rəsmi cədvəlinə görə, kişilərin pensiya yaşı məhz 2017-2021-ci illər arasında artırılıb, elə həmin dövrdə onların doğulanda gözlənilən ömür uzunluğu 73,6 ildən 71,1 ilə düşüb. Qadınlarda da pensiya yaşının artım tempi (2017-2025 arasında 4,5 il) ömür uzunluğu artımından (1,2 il) sürətli olub.

Sübut edə bilmərik: qanunvericinin 2017-ci ildə pensiya yaşı cədvəlini müəyyən edərkən dəqiq hansı ömür uzunluğu proqnozuna əsaslandığını, bu, qərarın əsaslandırma hissəsində açıqlanmayıb. Həmçinin, 2027-ci ildən sonra (hər iki cins üçün 65 yaşda sabitləşdikdən sonra) bu həddin gələcəkdə ömür uzunluğu göstəricilərinə görə yenidən nəzərdən keçiriləcəyi barədə açıq bir mexanizm göstərilməyib.

Mənbələr

• Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi, "Azərbaycanın əhalisi 2026" rəsmi bülleteni, 1.21 saylı cədvəl, "Doğulanda gözlənilən ömür uzunluğu" (1990-2025)
• FED.az, Milli.az, "Əmək pensiyaları haqqında" Qanuna əsasən pensiya yaşı cədvəli (2017-2027)