Manat Dollara Qarşı Sabitdir, Bəs Rəqabətqabiliyyətə Qarşı? Post-Pandemiya Dövründə Real Effektiv Məzənnənin Dekompozisiyası (2021–2026)

Manat Dollara Qarşı Sabitdir, Bəs Rəqabətqabiliyyətə Qarşı? Post-Pandemiya Dövründə Real Effektiv Məzənnənin Dekompozisiyası (2021–2026)

Müəllif: Ziyadxan Məmmədov

Metodoloji qeyd

Bu təhlildə istifadə olunan nominal effektiv məzənnə (NEM), real effektiv məzənnə (REM) və ölkə üzrə real ikitərəfli məzənnə indeksləri Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən rəsmi olaraq dərc olunan göstəricilərdir, müəllif tərəfindən hesablanmayıb. Müəllifin işi bu hazır indekslərin illik və dövr üzrə faiz dəyişimlərini hesablamaq, ölkə üzrə töhfələri müqayisə etmək və nəticələri şərh etməkdən ibarətdir. AMB metodologiyasında real effektiv məzənnə indeksinin artması manatın real bahalaşması, azalması isə real ucuzlaşması kimi şərh olunur.

Tədqiqatın məqsədi

Bu təhlilin məqsədi manatın 2021 to 2026 dövründəki real effektiv məzənnəsinin dəyişimini araşdırmaq və bu dəyişimin əsas ticarət tərəfdaşı olan ölkələrin valyutalarına qarşı hansı istiqamətdə formalaşdığını müəyyən etməkdir. Xüsusi diqqət manatın ABŞ dollarına nominal bağlılığının, geniş valyuta səbətinə qarşı real mövqeyi ilə nə dərəcədə üst-üstə düşdüyünə yönəlib.

Metodologiya

Nominal effektiv məzənnə (NEM) ölkənin valyutasının əsas ticarət tərəfdaşlarının valyutalarına qarşı ticarət çəkiləri ilə çəkilənmiş nominal məzənnə indeksidir:

NEM = Π (e_i) ^ (w_i)

Burada e_i, daxili valyutanın i-ci tərəfdaş ölkənin valyutasına nisbətən nominal məzənnə indeksi, w_i isə i-ci ölkənin ticarət çəkisidir.

Sadələşdirilmiş formada real effektiv məzənnə nominal effektiv məzənnənin nisbi qiymət indeksləri ilə korreksiya edilmiş forması kimi göstərilə bilər:

REM = NEM × (CPI_daxili / Π (CPI_i) ^ (w_i))

Qeyd edilməlidir ki, bu, dərsliklərdə istifadə olunan standart konseptual formuladır. AMB-nin öz hesablama metodologiyası indekslərin normallaşdırılması, mümkün logaritmik çevirmə və ya xüsusi çəki sxemi baxımından texniki fərqlər ehtiva edə bilər, bu təhlildə isə AMB-nin artıq hazır dərc etdiyi indekslər istifadə olunub, düstur yalnız konseptual izah məqsədi daşıyır.

Ölkə üzrə ikitərəfli real məzənnə isə hər bir tərəfdaş üçün ayrıca hesablanır:

e_real_i = e_nominal_i × (CPI_i / CPI_daxili)

Bu düstur artıq AMB-nin dərc etdiyi ölkə üzrə real məzənnə cədvəlinin əsasını təşkil edir, yəni hər bir ölkə üçün göstərilən indeks nominal məzənnə dəyişimi ilə iki ölkə arasındakı inflyasiya nisbətinin hasilidir.

Dövr üzrə faiz dəyişimi isə standart düsturla hesablanıb:

g = ((Dəyər_son / Dəyər_başlanğıc) − 1) × 100

İstifadə olunan göstəricilər

Təhlil 2021-ci ilin yanvar ayından (pandemiyadan sonrakı bərpa dövrünün başlanğıcı) 2026-cı ilin may ayına (mövcud olan ən son rəsmi məlumat) qədərki dövrü əhatə edir. Bütün indekslər dekabr 2000-ci il bazası ilə hesablanıb (dekabr 2000 = 100).

Hesablamalar

Effektiv məzənnə göstəriciləri 2021-ci ilin yanvar ayından 2026-cı ilin may ayına qədər aşağıdakı dəyişimi göstərib:

Nominal effektiv məzənnə, ümumi: 74,93-dən 102,46-ya, dəyişim +36,74 faiz
Nominal effektiv məzənnə, qeyri-neft sektoru üzrə: 115,21-dən 172,49-a, dəyişim +49,72 faiz
Real effektiv məzənnə, ümumi: 99,93-dən 114,48-ə, dəyişim +14,56 faiz
Real effektiv məzənnə, qeyri-neft sektoru üzrə: 96,77-dən 109,27-yə, dəyişim +12,91 faiz

Diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, nominal effektiv məzənnənin artım tempi (+36,74 faiz) real effektiv məzənnənin artım tempini (+14,56 faiz) əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Bu fərq Azərbaycanın inflyasiyasının bir hissəsinin tərəfdaş ölkələrin inflyasiyası ilə kompensasiya olunduğunu göstərir, yəni nominal möhkəmlənmənin bir hissəsi real mənada özünü göstərmir.

Ölkə üzrə dekompozisiya

Manatın əsas ticarət tərəfdaşlarının valyutalarına qarşı real ikitərəfli məzənnəsinin 2021-ci ilin yanvar ayından 2026-cı ilin may ayına qədərki dəyişimi aşağıdakı kimidir:

Avro: 97,21-dən 116,39-a, dəyişim +19,73 faiz
Ukrayna qrivnası: 103,75-dən 128,79-a, dəyişim +24,13 faiz
Britaniya funt sterlinqi: 130,29-dan 150,98-ə, dəyişim +15,88 faiz
ABŞ dolları: 116,35-dən 133,94-ə, dəyişim +15,12 faiz
Türkiyə lirəsi: 156,94-dən 178,04-ə, dəyişim +13,44 faiz
Rusiya rublu: 80,23-dən 75,09-a, dəyişim −6,41 faiz
Gürcüstan larisi: 117,35-dən 102,07-yə, dəyişim −13,02 faiz

Bu göstəricilərdən beşi (Avro, Ukrayna qrivnası, funt sterlinq, ABŞ dolları, Türkiyə lirəsi) müsbət istiqamətdədir, yəni manat bu valyutalara qarşı real mənada möhkəmlənib. Yalnız Rusiya rublu və Gürcüstan larisi əks istiqamətdə hərəkət edib, manat bu iki valyutaya qarşı real mənada ucuzlaşıb.

Şərh

Manatın ABŞ dollarına nominal bağlılığı adətən "sabitlik" kimi qəbul edilir, çünki illər boyu məzənnə praktik olaraq dəyişməyib. Lakin bu təhlil göstərir ki, geniş valyuta səbəti baxımından mənzərə fərqlidir. ABŞ dollarının bu dövrdə bir çox əsas valyutaya qarşı möhkəmlənməsi, manatın dollara nominal bağlı olması səbəbindən, manatın həmin valyutalara qarşı nominal və dolayısıyla real mövqeyinə də təsir göstərib, xüsusilə Türkiyə lirəsi və Ukrayna qrivnası bu dövrdə kəskin dəyər itirib. Bununla belə, real effektiv məzənnə düsturuna əsasən nominal məzənnə dəyişiminin yanında daxili və xarici inflyasiya fərqləri də birbaşa daxil olduğundan, bu dəyişimin formalaşmasında dolların beynəlxalq mövqeyi mühüm rol oynasa da, nisbi inflyasiya fərqləri də real effektiv məzənnəyə təsir göstərmişdir.

Real effektiv məzənnənin 14,56 faiz artması qiymət rəqabətqabiliyyətinin zəifləməsinə işarə edir, yəni xarici bazarlarda qiymət üstünlüyünün azalması istiqamətində siqnal verir. Bu göstərici rəqabətqabiliyyətin yeganə ölçüsü deyil, çünki məhsuldarlıq, logistika, enerji xərcləri, keyfiyyət, texnologiya və vergi yükü kimi digər amillər də ümumi rəqabətqabiliyyətə təsir göstərir, bu təhlil isə yalnız qiymət kanalını əhatə edir. Avro zonası və Türkiyə üzrə ikitərəfli real məzənnə göstəriciləri nisbətən daha güclü siqnal verir, bu iki tərəfdaş isə Azərbaycanın qeyri-neft ixracında əhəmiyyətli paya malikdir. Rusiya və Gürcüstan istiqamətində isə əks istiqamətli siqnal müşahidə olunur, manat bu iki bazarda nisbətən qiymət üstünlüyünü artırıb.

Qeyd olunmalıdır ki, bu təhlil ticarət çəkilərini ayrıca daxil etmir, çünki AMB bu çəkiləri açıq mənbədə dərc etmir. Ona görə yuxarıdakı ölkə üzrə rəqəmlər REER-in dəqiq faiz tərkibini göstərmir, yalnız hansı istiqamətdə və nisbətən hansı böyüklükdə təsirin mövcud olduğunu göstərir.

Nəticə

2021 to 2026 dövründə manatın real effektiv məzənnəsi 14,56 faiz artıb, bu da ölkənin qiymət rəqabətqabiliyyətinin zəiflədiyinə işarə edən bir siqnaldır. Bu dəyişimin formalaşmasında manatın Avro, Ukrayna qrivnası, funt sterlinq, ABŞ dolları və Türkiyə lirəsinə qarşı real möhkəmlənməsi əhəmiyyətli rol oynayıb, halbuki Rusiya rublu və Gürcüstan larisinə qarşı əks istiqamətli hərəkət bu artımı qismən yumşaldıb. Manatın dollara nominal bağlılığı sabitlik təəssüratı yaratsa da, geniş valyuta səbəti baxımından manatın real mövqeyi bu dövrdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Bu dəyişimin formalaşmasında dolların beynəlxalq mövqeyi mühüm rol oynasa da, nisbi inflyasiya fərqləri də real effektiv məzənnəyə təsir göstərmişdir, ona görə nəticələr yalnız bir amillə deyil, bir neçə amilin birgə təsiri ilə izah olunmalıdır.

Mənbələr

Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, Cədvəl 1.6, Manatın xarici valyutalara nisbətən nominal və real effektiv məzənnəsi

Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, Cədvəl 1.6.1, Manatın əsas ticarət tərəfdaşı olan ölkələrin valyutalarına qarşı real məzənnəsi