Neft Gəliri Qeyri-Neft Sektorunu Sıxışdırırmı? Holland Sindromu

2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanda 102 milyard manatlıq ÜDM istehsal edilib və bunun 30,3 milyard manatı, yəni təxminən 29,7 faizi neft-qaz sektorunda yaranıb. Halbuki 1 iyun 2026-cı il tarixinə muzdla çalışan təxminən 1,79 milyon nəfərin cəmi 30,5 min nəfəri, yəni 1,7 faizi bu sektorda işləyir. Digər tərəfdən, kənd təsərrüfatı ÜDM-in təxminən 6 faizini yaratsa da, ümumi məşğul əhalinin təxminən 36 faizi bu sahədə çalışır. Bu il Hörmüz boğazı ətrafındakı münaqişə neft qiymətlərini kəskin artırıb: iyunda Brent markalı neftin bir bareli orta hesabla 85 dollar olub. Belə dövrlərdə köhnə sual yenidən gündəmə gəlir: neft gəlirləri iqtisadiyyatın qalan sahələrini zəiflədirmi? Bu sualın cavabı təkcə neftin qiymətindən asılı deyil. Daha vacib olan, əlavə gəlirin nə qədərinin və hansı sürətlə büdcə vasitəsilə ölkə daxilində xərclənməsidir. İqtisad elmində bu təsiri yoxlamaq üçün 1982-ci ildən bəri sadə bir çərçivə mövcuddur. Holland sindromunun əsas modeli, yaxud Korden və Niri modeli adlanan bu çərçivə neft bumunun qiymətlərə, məşğulluğa və sektor strukturuna təsirini ayrı-ayrı göstəricilər üzrə yoxlamağa imkan verir.
Model Nə Deyir
"Holland sindromu" ifadəsini ilk dəfə 1977-ci ildə The Economist jurnalı işlədib. Jurnal bu ifadə ilə Niderlandda böyük qaz yataqları kəşf edildikdən sonra emal sənayesinin zəifləməsini təsvir edirdi. Maks Korden və Piter Niri 1982-ci ildə bu müşahidəni üç sektorlu kiçik açıq iqtisadiyyat modelinə çeviriblər. Birinci sektor bum yaşayan sektordur, Azərbaycanda bu, neft və qaz hasilatıdır. İkinci sektor geri qalan ticarət olunan sektordur, yəni qiyməti dünya bazarında müəyyən olunan emal sənayesi və kənd təsərrüfatı. Üçüncü sektor isə ticarət olunmayan sektordur, yəni qiyməti ölkə daxilində formalaşan tikinti, ticarət və xidmətlər.
Modelin əsas fikri budur: bum geri qalan ticarət olunan sektoru iki kanal vasitəsilə sıxışdırır. Birinci kanal xərclənmə effektidir. Neft gəlirləri ölkə daxilində xərcləndikdə həm ticarət olunan, həm də ticarət olunmayan məhsullara tələb artır. Ticarət olunan məhsulların qiyməti dünya bazarında müəyyən olunduğu üçün əlavə tələb idxal hesabına ödənilir, ticarət olunmayan məhsulların qiyməti isə yüksəlir. İkinci kanal resurs hərəkəti effektidir. Bum sektorunda əmək məhsuldarlığı və əmək haqqı artdıqda işçilər digər sahələrdən bu sektora keçir. Korden 1984-cü ildə birinci kanalın nəticəsini dolayı, ikinci kanalın nəticəsini isə birbaşa deindustriyalaşma adlandırıb.
Hər iki kanal eyni nəticəyə gətirir: real məzənnə möhkəmlənir. Burada söhbət daxili real məzənnədən (q), yəni ticarət olunmayan və ticarət olunan məhsulların nisbi qiymətindən gedir. O, ticarət olunmayan məhsulların qiymət səviyyəsinin (P_N) ticarət olunan məhsulların qiymət səviyyəsinə (P_T) nisbəti kimi müəyyən edilir:
q = P_N / P_T
Bu göstərici Mərkəzi Bankın açıqladığı real effektiv məzənnə indeksi ilə eyni deyil. Real effektiv məzənnə manatın ticarət tərəfdaşlarının valyutalarına nəzərən dəyərini ölçür və xarici rəqabət qabiliyyətinin proksisidir. Daxili real məzənnə isə ölkə daxilindəki nisbi qiymətləri göstərir. Aşağıda görəcəyimiz kimi, bu iki göstərici fərqli istiqamətlərdə dəyişə bilər.
q artdıqda ticarət olunan sektorda məhsulun satış qiyməti dünya bazarından asılı qalır, xərclər isə, xüsusilə əmək haqqı və icarə haqqı, ölkə daxilində artır. Nəticədə bu sektorun gəlirliliyi və rəqabət qabiliyyəti azalır. Modeldən dörd yoxlanıla bilən proqnoz çıxır: real məzənnə möhkəmlənir, ticarət olunmayan sektorun payı artır, geri qalan ticarət olunan sektorun payı azalır, əmək haqqı isə bütün iqtisadiyyat üzrə yüksəlir.
Modelin üstünlüyü sadəliyindədir: o, mürəkkəb struktur dəyişikliyini dörd göstəriciyə endirir və hər birini rəsmi statistika ilə yoxlamağa imkan verir. Zəif tərəfi də buradadır: model tam məşğulluğu, işçilərin sektorlar arasında sərbəst hərəkətini və bum gəlirlərinin birbaşa iqtisadiyyata daxil olmasını fərz edir. Bu fərziyyələrin heç biri Azərbaycana tam uyğun gəlmir.
Azərbaycan Məlumatlarına Tətbiq
Modeli Azərbaycana tətbiq etmək üçün dörd proqnozun hər biri rəsmi mənbəyə bağlanmalıdır. Lakin onların heç biri birbaşa ölçülmür, ona görə hər proqnoz üçün modelin nəzərdə tutduğu göstəriciyə ən yaxın rəsmi proksi seçilir.
Xarici real məzənnə. Mərkəzi Bank ümumi real effektiv məzənnə ilə yanaşı, manatın qeyri-neft ticarət çəkili real effektiv məzənnə indeksini də ayrıca açıqlayır. Holland sindromu üçün ikincisi daha uyğundur, çünki o, neft ixracını deyil, qeyri-neft ticarət tərəfdaşlarını əks etdirir. Pul siyasəti icmalında bu indeksin dəyişməsi hər il üçün ötən ilin sonuna nəzərən verilir: manat real ifadədə 2023-cü ildə 5,1 faiz, 2024-cü ildə 2,3 faiz möhkəmlənib, 2025-ci ildə 7,7 faiz ucuzlaşıb, 2025-ci ilin dekabrından 2026-cı ilin iyununa qədər isə daha 2,3 faiz ucuzlaşıb. 1 sentyabr 2026-cı il tarixinə qeyri-neft real effektiv məzənnə indeksi 111,3 bənd olub, bu da bir il əvvəlkindən 0,8 bənd aşağıdır. Mərkəzi Bank 2026-cı ildəki ucuzlaşmanı ölkədə inflyasiyanın tərəfdaş ölkələrdəkindən aşağı olması ilə izah edir: ilin ilk altı ayında qiymətlər Azərbaycanda 2,7 faiz, tərəfdaş ölkələrdə isə orta hesabla 4,7 faiz artıb.
Daxili real məzənnə (q) və ticarət olunmayan sektor (N). İstehlak qiymətləri indeksində xidmətləri ticarət olunmayan, qeyri-qida mallarını isə ticarət olunan məhsullar üçün təxmini proksi kimi götürmək olar. Bu bölgü dəqiq deyil, çünki bəzi xidmətlər idxal olunur, bəzi mallar isə yalnız daxili bazarda satılır. 2026-cı ilin iyununda xidmətlər üzrə illik inflyasiya 5,6 faiz, qeyri-qida malları üzrə isə 3,8 faiz olub. Mənzil qiymətləri ikinci rübdə illik 8,6 faiz, icarə haqları isə 7,4 faiz artıb. Real istehsal göstəriciləri fərqli istiqamətlərdə dəyişib: ilin birinci yarısında nəqliyyat və anbar təsərrüfatında əlavə dəyər 8 faiz, informasiya və rabitədə 7,5 faiz artıb, tikintidə isə 13 faiz azalıb. Ticarət olunmayan sektorun ÜDM-dəki payının uzunmüddətli dinamikası isə ayrıca zaman sırası tələb edir və bu yazıda yoxlanılmır.
Geri qalan ticarət olunan sektor (L). 2026-cı ilin birinci yarısında qeyri-neft-qaz sənayesində istehsal 4,1 faiz, kənd təsərrüfatında 2,2 faiz artıb. Qeyri-neft-qaz ixracı 3,2 dəfə artaraq 5,5 mlrd. ABŞ dollarına çatıb, lakin bu artımın əsas mənbəyi qızıldır və ixracın 62,6 faizi Böyük Britaniyaya yönəlib. Ona görə bu rəqəm qeyri-neft sektorunun ümumi rəqabət qabiliyyətini deyil, ayrı-ayrı əmtəələrin qiymət və həcm dəyişikliyini əks etdirir. Struktur dəyişiklikləri daha yaxşı göstərən göstərici investisiyalardır: ilin birinci yarısında qeyri-neft-qaz sektoruna yönəldilmiş 2,5 mlrd. manat investisiyanın yalnız 0,3 mlrd. manatı, yəni təxminən 12 faizi qeyri-neft-qaz sənayesinə qoyulub. Eyni dövrdə neft-qaz sektoruna investisiyalar 34,3 faiz artıb. Bu sektorun ÜDM-dəki payının zamanla azalıb-azalmadığı isə, ticarət olunmayan sektorda olduğu kimi, ayrıca zaman sırası ilə yoxlanılmalıdır.
Əmək bazarı və resurs hərəkəti. 2025-ci ildə mədənçıxarma sənayesində orta aylıq əmək haqqı 3 734,9 manat, ölkə üzrə isə 1 102,9 manat olub. Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıqda bu göstərici 693,7 manat təşkil edib. Bu rəqəmlər cari fərqi göstərir, lakin modelin dördüncü proqnozunu, yəni əmək haqqının bütün iqtisadiyyat üzrə artmasını yoxlamaq üçün sahələr üzrə əmək haqqının uzunmüddətli dinamikası lazımdır. Yüksək əmək haqqı fərqi özlüyündə resurs hərəkəti demək də deyil. 1 iyun 2026-cı il tarixinə neft-qaz sektorunda 30,5 min, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 1 760,1 min nəfər muzdla çalışıb. Resurs hərəkəti effektinin güclü olması üçün bum sektoru digər sahələrdən xeyli işçi çəkməli idi, Azərbaycanda isə bu sektorun muzdlu məşğulluqdakı payı cəmi 1,7 faizdir. Neft-qaz sektorunun birbaşa məşğulluqdakı payı aşağı olduğundan resurs hərəkəti effektinin birbaşa kanalının məhdud olması ehtimalı yüksəkdir. Lakin podratçı şirkətlər, əlaqəli xidmətlər və əmək haqqı gözləntiləri vasitəsilə dolayı təsir bu göstərici ilə ölçülmür. Ona görə təhlil əsasən xərclənmə effektinə yönəlir.
Rəqəmli Yoxlama və Həssaslıq
Əvvəlcə real məzənnəni yoxlayaq. Pul siyasəti icmalında qeyri-neft real effektiv məzənnənin dəyişməsi hər dövr üçün ötən ilin sonuna nəzərən verildiyindən bu dəyişmələri ardıcıl vurmaq olar. 2022-ci ilin sonundan 2026-cı ilin iyununa qədər olan dövr üçün nəticə belədir:
1,051 × 1,023 × 0,923 × 0,977 ≈ 0,970
Yəni üç il yarım ərzində manat qeyri-neft ticarət tərəfdaşlarının valyutalarına nəzərən real ifadədə təxminən 3 faiz ucuzlaşıb. Bu dövrə 2026-cı ildəki neft qiyməti şoku da daxildir. Xərclənmə effekti güclü olsaydı, əksinə, real möhkəmlənmə gözlənilərdi. Bu nəticə Holland sindromunun olmadığını sübut etmir. O, yalnız seçilmiş dövrdə xarici real məzənnənin modelin klassik möhkəmlənmə proqnozunu dəstəkləmədiyini göstərir.
Daxili nisbi qiymətlər isə başqa mənzərə göstərir. Xidmətlər və qeyri-qida malları üzrə illik inflyasiyanı (5,6 və 3,8 faiz) proksi kimi götürdükdə q-nün son 12 aydakı dəyişməsi belə hesablanır:
1,056 / 1,038 - 1 ≈ 0,017, yəni təxminən 1,7 faiz
Bu iki nəticə bir-birini istisna etmir. Ölkə daxilində ticarət olunmayan məhsullar ticarət olunan məhsullardan bir qədər sürətlə bahalaşır, lakin ümumi inflyasiya tərəfdaş ölkələrdəkindən aşağı olduğu üçün xarici müqayisədə real məzənnə zəifləyir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, 1,7 faiz Holland sindromunun birbaşa ölçüsü deyil, məhdud proksidir.
İkinci yoxlama sektorların ÜDM-dəki və məşğulluqdakı paylarının müqayisəsidir. Burada ehtiyatlı olmaq lazımdır: ÜDM sektorlar üzrə bütün əlavə dəyəri əhatə edir, muzdla çalışanların sayı isə özünüməşğulları və ailə təsərrüfatlarında çalışanları əhatə etmir. Ona görə bu iki mənbə əsasında bir işçiyə düşən əlavə dəyəri hesablamaq düzgün olmaz və aşağıdakı rəqəmlər yalnız payların müqayisəsi kimi oxunmalıdır. Dövrləri uyğunlaşdırmaq üçün burada yanvar-sentyabr deyil, ilin birinci yarısı götürülür: 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında neft-qaz sektoru ÜDM-in təxminən 30 faizini yaradıb, 1 iyun tarixinə isə muzdla çalışanların 1,7 faizini əhatə edib. Bu fərq onu göstərir ki, neft-qaz sektorunun gəliri əsasən kapitalın və yeraltı sərvətin hesabına formalaşır, sektorun özü isə kiçik birbaşa işəgötürəndir.
Əmək haqqı nisbətləri də eyni istiqaməti göstərir: 2025-ci ildə mədənçıxarmada orta əmək haqqı ölkə ortalamasından 3,4 dəfə, kənd təsərrüfatındakından isə 5,4 dəfə yüksək olub. Kənd təsərrüfatında orta əmək haqqı ölkə ortalamasının təxminən 63 faizi səviyyəsindədir. Kənd təsərrüfatı ümumi məşğulluğun təxminən 36 faizini, ÜDM-in isə təxminən 6 faizini təşkil edir. Bu iki rəqəm ümumi məşğulluq anlayışına əsaslandığı üçün müqayisə oluna bilər. Bu fərq kənd təsərrüfatında orta hesabla bir məşğul şəxsə düşən əlavə dəyərin ölkə ortalamasından xeyli aşağı ola biləcəyinə işarə edir. Lakin o, əmək məhsuldarlığının dəqiq ölçüsü deyil, çünki sektor qiymətləri, özünüməşğulluğun yüksək payı və iş vaxtının fərqli olması da nəticəyə təsir edir.
Sualı tərsinə də qoymaq olar: xərclənmə effekti hazırda qiymətləri hərəkətə gətirirsə, inflyasiyada daxili tələbin payı nə qədərdir? Mərkəzi Bankın qiymətləndirməsinə görə 2026-cı ilin iyununda 5,8 faizlik illik inflyasiyanın 2,84 bəndi ticarət tərəfdaşlarındakı inflyasiya, 2,01 bəndi isə ev təsərrüfatları və dövlət istehlakı hesabına formalaşıb. 2026-cı il üzrə proqnozda tərəfdaşların töhfəsi 2,81 bənd, ev təsərrüfatları və dövlət istehlakının birgə töhfəsi isə 1,30 bənd gözlənilir. Bu göstəricilər inflyasiyanın xarici amillərdən əhəmiyyətli dərəcədə təsirləndiyini göstərir. Lakin bu bölgü əsasında xərclənmə effektini ayrıca ölçmək mümkün deyil, çünki xarici inflyasiya ilə fiskal xərclər eyni vaxtda daxili qiymətlərə təsir edə bilər. Bunun üçün büdcə xərcləri, daxili tələb və nisbi qiymətlər arasındakı əlaqə ayrıca təhlil edilməlidir.
Bu hesablamalar Holland sindromunun ölçüsü deyil. Onlar yalnız göstərir ki, modelin proqnozlarını yoxlamaq üçün real məzənnəni, daxili nisbi qiymətləri və inflyasiyanın mənbələrini ayrı-ayrılıqda təhlil etmək lazımdır.
Neft Fondu, Məzənnə Lövbəri və Anklav Sektor
Korden və Niri modeli bum gəlirlərinin dərhal və birbaşa iqtisadiyyata daxil olduğu, məzənnənin isə sərbəst və ya ən azı neytral olduğu iqtisadiyyat üçün qurulub. Azərbaycanın vəziyyəti üç məqamda bu şəraitdən fərqlənir.
Birincisi, gəlirin ötürülmə kanalıdır. Neft-qaz gəlirlərinin əsas hissəsi Dövlət Neft Fondunda toplanır və iqtisadiyyata büdcə transfertləri vasitəsilə daxil olur. 2026-cı ilin iyun ayının sonuna strateji valyuta ehtiyatları 85,8 mlrd. ABŞ dolları olub ki, bu da 40 aylıq mal və xidmət idxalına kifayət edir. Bu şəraitdə xərclənmə effektinin ölçüsünü neft qiyməti deyil, fiskal qərar müəyyən edir. Neft-qaz sənayesi məhsullarının istehsalçı qiymətləri iyunda illik 31,2 faiz artsa da, bu artımın daxili tələbə nə qədər ötürüləcəyi büdcə xərclərindən asılıdır. İlin birinci yarısında dövlət büdcəsinin cari xərcləri 10,1 faiz, sosial müdafiə və sosial təminat xərcləri isə 12,1 faiz artıb. Holland sindromu əlamətlərinin gələcəkdə yaranıb-yaranmayacağını izləmək üçün əsas göstəricilərdən biri büdcə xərcləridir. Lakin burada xərclərin ümumi məbləği ilə yanaşı, onların hansı sahələrə yönəldilməsi, idxalın payı, daxili istehsal imkanları və büdcə impulsunun ölçüsü də nəzərə alınmalıdır.
İkincisi, məzənnə rejimidir. 2017-ci ildən bəri manatın ABŞ dollarına nəzərən rəsmi məzənnəsi təxminən 1,7 manat səviyyəsində saxlanılır. Sabit nominal məzənnə şəraitində real möhkəmlənmə yalnız daxili inflyasiyanın tərəfdaş ölkələrdəkindən yüksək olması yolu ilə baş verə bilər. 2026-cı ildə əksinə vəziyyət müşahidə olunub, ona görə real məzənnə zəifləyib. Bu həm də onu göstərir ki, cari dövr model üçün etibarlı sınaq deyil. Modelin əsas proqnozları 2004–2014-cü illərin neft bumu dövründə yoxlanılmalıdır, həmin dövrdə yığılmış real möhkəmlənmə isə 2015-ci ildəki iki devalvasiya ilə əhəmiyyətli dərəcədə düzəldilib. Fəxri Həsənov 2001–2007-ci illər üzrə Holland sindromunun əlamətlərini yoxlanıla bilən fərziyyələrlə və alternativ izahları nəzərə alaraq araşdırıb. İbrahim Niftiyev isə 2021-ci ildə 2000–2018-ci illər üzrə xərclənmə effektinin və dolayı deindustriyalaşmanın əlamətlərini aşkar edib, mədənçıxarmada məşğulluğun əhəmiyyətli artmadığını, emal sənayesi və kənd təsərrüfatının payının isə azaldığını göstərib.
Üçüncüsü, anklav xarakteri və əmək bazarının strukturudur. Neft-qaz hasilatı əsasən dənizdə, kapital tutumlu layihələrdə və xarici tərəfdaşlarla aparılır, bu sektorda cəmi 30,5 min nəfər çalışır. Ona görə resurs hərəkəti effektinin birbaşa kanalı məhdud görünür, podratçılar və əlaqəli sahələr vasitəsilə dolayı təsir isə mövcud statistika ilə ölçülmür. Kənd təsərrüfatında yüksək məşğulluq isə əsasən fərdi və ailə təsərrüfatları hesabına formalaşır: muzdla çalışanlar arasında bu sahənin payı cəmi 2,3–2,4 faizdir. Model tam məşğulluq və sektorlar arasında sərbəst əmək hərəkəti fərz edir, halbuki 1 iyul 2026-cı il tarixinə qeydiyyatda olan işsizlərin sayı 248,5 min nəfər olub. Bundan əlavə, tikinti kimi əsas ticarət olunmayan sahə əhəmiyyətli dərəcədə dövlət investisiya proqramlarından asılıdır, ona görə onun dinamikası nisbi qiymətlərdən çox fiskal qərarları əks etdirir. Tikintidə 2025-ci ilin birinci yarısındakı 8,5 faiz artımdan sonra 2026-cı ilin eyni dövründə 13 faiz azalma da bu məntiqə uyğundur.
Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik
Deyə bilərik: mövcud məlumatlar modelin bütün proqnozlarını eyni dərəcədə yoxlamağa imkan vermir. Cari dövr üzrə real effektiv məzənnə, daxili nisbi qiymətlər və inflyasiyanın mənbələri Holland sindromunun klassik mexanizmlərini aydın şəkildə təsdiqləmir: qeyri-neft real effektiv məzənnə 2022-ci ilin sonundan bəri təxminən 3 faiz ucuzlaşıb, daxili nisbi qiymətlər ticarət olunmayan məhsulların xeyrinə cəmi 1,7 faiz dəyişib, neft-qaz sektorunun birbaşa məşğulluqdakı payı isə cəmi 1,7 faizdir. Bu, sindromun ümumiyyətlə olmadığı və ya keçmişdə baş vermədiyi demək deyil. Struktur izlər qalır: ümumi məşğulluğun təxminən 36 faizi ÜDM-in təxminən 6 faizini yaradan kənd təsərrüfatında cəmləşib, qeyri-neft investisiyalarının yalnız 12 faizi qeyri-neft sənayesinə yönəlir, qeyri-neft ixracı isə bir neçə əmtəədən asılıdır. Sektor payları və əmək haqqı üzrə uzun zaman sıraları olmadan modelin dörd proqnozundan neçəsinin təsdiqləndiyi barədə qəti nəticə çıxarmaq düzgün olmaz. Başqa sözlə, əsas sual "sindrom indi varmı?" deyil, "keçmiş neft bumunun izləri nə dərəcədə aradan qalxıb?" olmalıdır.
Sübut edə bilmərik: bu struktur izlərin məhz neft gəlirlərinin nəticəsi olduğunu. Bunu sübut etmək üçün faktiki vəziyyəti bum olmasaydı iqtisadiyyatın necə görünəcəyi ilə müqayisə etmək lazımdır. Belə alternativ ssenari müşahidə olunmur və yalnız model vasitəsilə qiymətləndirilə bilər. Kənd təsərrüfatında aşağı məhsuldarlıq, emal sənayesinin zəifliyi və ixracın cəmləşməsi torpaq islahatlarının nəticələri, kapital bazarlarının dayazlığı, institusional amillər və keçid dövrünün mirası ilə də izah oluna bilər. Bundan əlavə, rəsmi statistikada ticarət olunan və olunmayan məhsulların qiymət indeksləri ayrıca açıqlanmır, burada istifadə olunan proksilər isə təxminidir. Ədəbiyyat da bu məsələdə yekdil deyil: Azərbaycan üzrə tədqiqatların bir qismi xərclənmə effektinin əlamətlərini tapır, digərləri isə müşahidə olunan dəyişiklikləri alternativ amillərlə izah etməyin mümkün olduğunu vurğulayır. Korden özü də 1984-cü il icmalında sektor strukturunun dəyişməsinin mütləq xəstəlik olmadığını, bumdan sonra iqtisadiyyatın yeni şəraitə uyğunlaşması ola biləcəyini müzakirə edib. Problem isə bum müvəqqəti olduqda yaranır: neft gəlirləri azaldıqda sıxışdırılmış sektorun bərpası vaxt və xərc tələb edir. Bu səbəbdən Korden və Niri modelini nə diaqnoz, nə də proqnoz kimi deyil, neft gəlirlərinin iqtisadiyyata təsirini şəffaf və təkrarlana bilən göstəricilərlə izləmək üçün analitik çərçivə kimi qəbul etmək daha düzgün yanaşmadır. Bu çərçivədə 2026-cı il neft şokunun büdcə vasitəsilə daxili tələbə ötürülməsi 2027-ci ilin ən mühüm testi olacaq.
Mənbələr
• Corden, W. M., Neary, J. P., "Booming Sector and De-industrialisation in a Small Open Economy", Economic Journal, 92(368), 1982
• Corden, W. M., "Booming Sector and Dutch Disease Economics: Survey and Consolidation", Oxford Economic Papers, 36(3), 1984
• Hasanov, F., "Dutch Disease and Azerbaijan Economy", EERC Working Paper Series, 11/03e
• Niftiyev, I., "Dutch Disease Effects in the Azerbaijan Economy", HSE Economic Journal, 25(2), 2021
• Niftiyev, I., "Descriptive Analysis of Employment in Azerbaijan: Possibilities of the Dutch Disease", UNEC, 2020
• Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, "Pul siyasəti icmalı", avqust 2026
• Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, effektiv məzənnə indeksləri, 1 sentyabr 2026 (Trend)
• Dövlət Statistika Komitəsi, aylıq makroiqtisadi göstəricilər (ÜDM, yanvar-sentyabr 2026: cəmi 102 048,2 mln. manat, neft-qaz sektoru 30 326,5 mln. manat); həmin rəqəmlər Report tərəfindən DSK-ya istinadən də yayımlanıb
• Dövlət Statistika Komitəsi, iqtisadiyyatda işləyənlərin sayı və əməkhaqqı, 2025-ci il üzrə ilkin məlumat
• Dövlət Statistika Komitəsi, sahələr üzrə orta aylıq əməkhaqqı, 2025 (FED.az)
• ABB, "Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı", oktyabr 2025 (Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında)
• Müəllif hesablamaları: real effektiv məzənnənin kumulyativ dəyişməsi, daxili nisbi qiymət proksisi, sektorların ÜDM-dəki və məşğulluqdakı paylarının müqayisəsi və əmək haqqı nisbətləri mətndəki rəsmi məlumatlar əsasında aparılıb