Rusiya Rəqəmsal Rublu İşə Saldı, Qazaxıstan Rəqəmsal Tengeni Genişləndirir, Bəs Azərbaycan Hansı Yolu Seçir?

Qazaxıstan isə bir addım da öndədir, rəqəmsal tenge artıq dövlət büdcə əməliyyatlarında, vergi geri qaytarılmasında istifadə olunur və dövriyyədəki həcmi 336,6 milyard tengeyə (təxminən 700 milyon dollar) çatıb. Bu fonda Azərbaycan Mərkəzi Bankının öz CBDC-sini (rəqəmsal manat) buraxması barədə açıqlanmış layihə yoxdur. Sual "geridə qalıb, yoxsa yox" deyil, daha maraqlısıdır: Azərbaycan bu sahədə hansı strategiyanı seçir?

Region Harada Dayanır

Rusiya: Rəqəmsal rublun hüquqi bazası 2023-cü ildə qəbul edilib, pilot mərhələ elə həmin il başlayıb. Kommersiya tətbiqi bir neçə dəfə ləngidildikdən sonra, 2026-cı ilin sentyabrında start götürüb, ilk mərhələdə sistem əhəmiyyətli banklar və iri pərakəndə satıcılar məcburi qoşulmalıdır, kiçik bank və şirkətlər üçün əlavə vaxt verilib. Rusiyanın əsas motivasiyası açıq şəkildə SWIFT-dən kənarlaşdırılma və sanksiyalara alternativ ödəniş kanalı yaratmaqdır.

Qazaxıstan: Post-sovet məkanında ən yetkin CBDC layihəsidir. 2025-ci ilin dekabrında qanunla rəqəmsal tengeyə rəsmi ödəniş vasitəsi statusu verilib. Tətbiq dövlət infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsindən (məsələn dəmir yolu layihələri) tutmuş, ƏDV-nin geri qaytarılması müddətinin 90 gündən 5 iş gününə endirilməsinə qədər müxtəlif sahələri əhatə edir. Qazaxıstanın vurğusu institusional sabitlik və mövcud bank sistemi ilə inteqrasiyadır, sanksiya kontekstindən çox, dövlət xərclərinin şəffaflığı və proqramlaşdırıla bilən ödənişlərdir.

Çin: CBDC-ni ən böyük miqyasda tətbiq edən nümunələrdən biridir, rəqəmsal yuan (e-CNY) 2025-ci ilin dekabrına qədər 3,4 milyard əməliyyat, təxminən 2,3 trilyon dollar həcmində dövriyyə görüb, sərhədlərarası hesablaşma layihələrində (mBridge kimi) də aparıcı rol oynayır.

Azərbaycan Bu Şəkildə Harada Dayanır

Mərkəzi Bankın rəsmi saytında Azərbaycanın öz CBDC-sini (rəqəmsal manat) buraxması barədə açıqlanmış konkret yol xəritəsi tapılmadı. 2019-cu ildə CBAR-ın Dubayda təqdim etdiyi layihə blokçeyn əsaslı Rəqəmsal İdentifikasiya Sistemi idi, bu, şəxsiyyət təsdiqi mexanizmi idi, rəqəmsal pul deyildi.

Amma tam passivlik də yoxdur. 2026-cı il martın 13-də CBAR-ın təşəbbüsü ilə bank nümayəndələrinin iştirakı ilə BƏƏ-nin "Jisr" multi-CBDC platformasına inteqrasiya imkanlarına həsr olunmuş onlayn görüş keçirilib. "Jisr" (BIS-in dəstəklədiyi, əvvəllər mBridge kimi tanınan layihə ilə bağlı), BƏƏ və Çin bankları arasında blokçeyn əsaslı sərhədlərarası ödəniş şəbəkəsidir, vasitəçi banklara ehtiyac olmadan ödənişlərin qısa müddətdə və minimal xərclə icrasını hədəfləyir, platforma 2026-cı ildə əlavə mərkəzi bankların qoşulması ilə genişlənəcək.

Bu, vacib bir fərqi ortaya qoyur: Azərbaycan öz rəqəmsal pulunu yaratmaq (Rusiya və Qazaxıstanın yolunu) izləmir, əvəzində artıq mövcud olan sərhədlərarası CBDC şəbəkəsinə qoşulma imkanını araşdırır. Bu, daha ucuz və sürətli beynəlxalq köçürmə kanalı almaq məqsədi daşıyır, öz valyutasını rəqəmsallaşdırmaqdan fərqli bir strategiyadır.

Bu Fərqi Necə Oxumaq Olar

Rusiya və Qazaxıstanın CBDC-yə keçidinin arxasında fərqli, amma izlənə bilən motivasiyalar var: Rusiyada beynəlxalq ödəniş sistemlərindən təcrid olunma riski, Qazaxıstanda isə dövlət xərclərinin izlənməsi və proqramlaşdırıla bilən ödəniş imkanı. Hər iki halda nəticə, öz milli valyutasının rəqəmsal formasını yaratmaqdır.

Azərbaycanın yanaşması fərqlidir: öz rəqəmsal manatını yaratmaq əvəzinə, artıq mövcud olan beynəlxalq infrastruktura (Jisr) qoşulma variantını araşdırır. Bu, potensial olaraq daha az xərcli yoldur, çünki platformanın texniki əsası artıq qurulub, amma eyni zamanda Azərbaycanın öz pul siyasətinə deyil, başqalarının qurduğu şəbəkənin şərtlərinə tabe olması deməkdir.

Bununla belə, martdakı görüş yalnız "müzakirə" mərhələsidir, rəsmi qoşulma qərarı və ya vaxt cədvəli açıqlanmayıb. CBAR-ın bu istiqamətdə hansı sürətlə irəliləyəcəyi, açıq mənbələrdə hələ görünmür.

Nə Deyə Bilərik, Nəyi Sübut Edə Bilmərik

Deyə bilərik: Rusiya, Qazaxıstan və Çin fərqli sürət və motivasiya ilə öz CBDC-lərini artıq kommersiya və ya geniş pilot mərhələsinə çatdırıb. Azərbaycan öz CBDC-sini buraxmayıb, amma 2026-cı ilin martında CBAR rəsmi olaraq BƏƏ-nin Jisr platformasına inteqrasiya imkanlarını bank nümayəndələri ilə müzakirə edib.

Sübut edə bilmərik: bu müzakirənin real qoşulmaya çevriləcəyini, nə vaxt və hansı şərtlərlə baş verəcəyini, yaxud Azərbaycanın gələcəkdə öz CBDC-sini yaratmaq planının olub-olmadığını. Bu suallara cavab yalnız CBAR-ın gələcək açıqlamaları ilə aydınlaşa bilər.

Mənbələr

- Central Bank Digital Currency Tracker, Atlantic Council
- Human Rights Foundation, CBDC Tracker, Rusiya bölməsi
- Times of Central Asia, "Digital Tenge: Kazakhstan Becomes a Testing Ground for Programmable Money"
- CBDC Registry, "Kazakhstan CBDC (Digital Tenge) Pilot Status"
- Central Bank of the UAE, "Jisr" platformasının rəsmi elanı (noyabr 2025)
- Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, rəsmi elan, "Azərbaycan bankları BƏƏ-nin 'Jisr' multi-CBDC platforması ilə bağlı müzakirələr aparıb" (13 mart 2026), aba.az vasitəsilə
- Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, rəsmi sayt (cbar.az), "Rəqəmsal ödəniş strategiyası" və struktur bölmələr